چکیده:
هدف اصلی از این پژوهش بررسی حقوق و تعهداتی است که از قراردادهای سرمایه گذاری مشترک و بیع متقابل در حوزه صنعت نفت ایجاد می شود.
در قرارداد های سرمایه گذاری مشترک دولت همانند شریک در تولیدی که براساس قرارداد انجام می شود، سهیم است. سهم هزینه دولت مستقیم و یا از طریق اختصاص بخشی از سهم تولید به شرکت نفتی پرداخت می شود. در قراردادهای مشارکت در سرمایه گذاری، کشور میزبان افزون بر مالیات درصدی از سود واقعی سرمایه گذاری را نیز به خود اختصاص خواهد داد. در این نوع قرارداد در صورت موفق نبودن عملیات اکتشاف یا نبود امکان بهره برداری تجاری از آن، هزینه ها به عهده سرمایه گذار خواهد بود.
قراردادهای بیع متقابل در سالهای اخیر بعنوان مهمترین وجه مشخصه صنعت نفت و گاز ایران در آمده و قراردادهای متعددی نیز با کمپانیها و سرمایه گذاران خارجی تحت این قالب منعقد شده است. اتخاذ این مکانیسم معاملاتی به شکل فعلی آنرا می توان مولود محدودیتها و الزامات قانونی، سیاسی، اقتصادی موجود در ایران دانست که راه را بر هرگونه سرمایه گذاری خارجی به ویژه در این صنعت استراتژیک و حیاتی کشور بازخواهد کرد. در حوزه های نفتی می توان جایگزین های مناسبی را بجای بیع متقابل پیشنهاد کرد که شرایط بهتری را در قراردادها ایجاد نماید. در واقع قراردادهای buy back (بیع متقابل)هدف انتقال تکنولوژی را در سند چشم انداز بیست ساله کشور پیش بینی شده بیشتر تامین می کند .
کلید واژه ها: قراردادهای نفتی ،سرمایه گذاری مشترک ،بیع متقابل ، انتقال تکنولوژی
مقدمه
از زمان پایه گذاری صنعت نفت کشور یک قرن می‌گذرد، تاریخ نفت ایران حاکی از آن است که ایرانیان در موقعیتی انفعالی و بدون داشتن ظرفیت لازم برای بهره‌گیری مناسب از منابع خدادادی کشور پا به عرصه این صنعت گذاشتند و همین مسأله با همراه طمع‌ورزی بیگانگان، مانع از آن شد که از امکانات این بخش به شیوه‌ای بهینه در جهت ارتقاء منابع ملی کشور بهره‌گیری شود.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

اما با وجود این مشکلات، سیاست نفتی کشور خصوصاً در نیمه قرن اخیر یعنی از آغاز دهه ۱۹۵۰ تغییر تحولات بزرگی را در طول چند دهه تا به امروز تجربه کرد. در یک زمان دولت ایران خود را مدافع اقتصادی سیاسی کشورهای صنعتی غرب می‌دانست که این روند تا آنجا ادامه می‌یابد که گروهی از میهن‌پرستان به رهبری دکتر مصدق خواستار ملی شدن صنعت شدند. اگر چه عواملی باعث تحقق نیافتن این اهداف شد اما این حرکت نقطه‌ای آغاز برای تحول و تأثیرگذاری نه تنها در سیاست نفتی ایران بلکه در سیاست نفتی کشورهای دیگر صاحب نفت شد. این حادثه بزرگ گامی بزرگ برای سیاست مقابله و مقاومت در برابر کشورهای غربی بوده که در زمان پیروزی انقلاب به اوج می‌رسد. انقلابی که براساس تضاد و باورهای مردم با حکومت شاه ایجاد شد، تحولی عمیق در سیاست نفتی ایران در عرصه داخلی و بین‌المللی پدید آورد. و همچنین این تحول آثار شگرفی بر وضعیت تولید نفت و مواضع نفتی ایران در بازار جهانی و انرژی بر جای گذاشت که خود معلول نگرش متفاوت رهبران انقلاب به مسائل منابع نفتی و شیوه بهره‌برداری از آن بود. در چنین شرایطی نوسانهای شدیدی در زمینه تولید و صادرات نفت ایران پدید آمده اما با گذشت ده سال مربوط به تب تاب انقلاب و جنگ زمام‌داران کشور به تدریج به سوی اتخاذ سیاست‌ها با هدف ایجاد ثبات در بخش نفت و توسعه و توان تولید و صادرات این بخش گرایش پیدا کردند.
صنعت نفت از موثرترین و بزرگترین صنایع در جهان و به ویژه ایران است. نفت، علاوه بر اینکه منبع عمده تأمین انرژی در دنیای امروز است، نقش مهمی‌نیز در تعیین میزان قدرت ملی و اعتبار بین‌المللی کشورهای مختلف ایفا می‌کند. بخش نفت در اقتصاد ایران سال‌های زیادی است که عمده درآمد ملی کشور را تامین می‌کند و در واقع این بخش در اقتصاد کشور نقش مسلط را ایفا میکند. از طرفی با توجه به اینکه کشورهای در حال توسعه با منابع محدود و نیازهای نامحدود رو به رو هستند و نمی‌توانند تمام بخشهای اقتصادی را همزمان توسعه دهند، باید به بخشهای مهم و کلیدی خود اولویت دهند. مطالعه قراردادهای نفتی نشان‌دهنده آن است که با توجه به میزان و نحوه مداخله شرکت سرمایه‌گذار نفتی، دولت و یا شرکت دولتی میزبان در قراردادهای اکتشاف، توسعه و استخراج نفت، با تنوع و تحول شگرفی مواجه هستیم. تحولی که شروع آن از انتقال مالکیت عین در «قراردادهای امتیازی» و در ادامه به انتقال مالکیت منفعت در قراردادهای موسوم به «قراردادهای اجازه بهره‌برداری» منجر و در سیر تحولی خود و تحت تاثیر جنبش‌های ملی به قراردادهای تداینی به‌عنوان «قراردادهای خدماتی» نزدیک می‌شود. در ادامه این روند تکاملی، مفهوم مشارکت در تولید به‌عنوان مبنای بسیاری از قراردادهای نفتی در کشورهای درحال توسعه شکل می‌گیرد.این تحقیق مشتمل برسه فصل می باشد در فصل اول به مبانی حقوقی نفت در ایران پرداخته می شود که شامل سه مبحث می باشد.در مبحث نخست به مساله نفت ایران در گذر زمان اشاره می شودو در مبحث دوم امتیاز های بهره برداری از منابع نفتی قبل از ملی شدن صنعت نفت مورد بررسی قرار می گیرد و در مبحث سوم از این فصل هم به قرارداد های نفتی و تکامل صنعت نفت ایران پس از ملی شدن صنعت نفت پرداخته خواهد شد. موضوع فصل دوم بررسی ماهیت انواع قرار دادهای نفتی و مسائل مربوط به آن در دو مبحث است که مبحث اول به انواع قرار داد های نفتی و مبحث دوم آن به مالکیت و مفهوم آن در قراردادهای نفتی می پردازد .در فصل سوم هم قرار دادهای سرمایه گذاری مشترک و بیع متقابل در صنعت نفت بررسی می شود که این فصل هم مشتمل بر سه مبحث می باشد.که مبحث اول به بررسی قرار دادهای سرمایه گذاری مشترک و مبحث دوم به بررسی قرار دادهای بیع متقابل و مبحث سوم هم به ضوابط انتقال تکنولوژی در قرادادهای سرمایه گذاری مشترک و بیع متقابل پرداخته خواهد شد.
الف :بیان مساله
قراردادهای نفتی از جمله مهمترین قراردادها در سطح بین المللی خصوصا برای کشورهای نفت خیز است. منظور از قراردادهای نفتی و تبادر ذهنی آن عبارتست از قراردادهای اکتشاف و توسعه میدانهای نفتی. این قراردادها به سه دسته اصلی قراردادهای امتیازی، قراردادهای خدماتی و قراردادهای مشارکتی تقسیم می شوند.
قراردادهای امتیازی اولین اشکالی که به قراردادها امتیازی مطرح است، سابقه ذهنی منفی است که در مورد انها وجود دارد و آنها را اساسا از قراردادهای استعماری محسوب میکنند. هر چند که هماکنون نیز همین قراردادها در بسیاری از کشورها اجرا میشوند ولی سابقه ذهنی منفی از آنها وجود دارد که میبایست مورد توجه قرار گیرند.
در مورد قراردادهای مشارکتی باید گفت هر چند که عدهای قراردادهای مشارکتی را به عنوان قراردادهای جذاب برای سرمایهگذاران و پیمانکاران میدانند و معتقدند که این قراردادها میتواند زمینه تولید صیانتی را نیز داشته باشد ولی در عمل دیده میشود که بسیاری از پیمانکاران این کار را انجام نمیدهند یعنی پس از مدتی که افت فشار اتفاق میافتد و میبایست تزریق گاز بر اساس طرح پیشنهادی انجام گیرد، شرکت بین المللی عملا سرباز میزند و میگوید که طبق کار کارشناسی، تزریق گاز نتیجه نمیدهد.
قراردادهای بیع متقابل هم با توجه به اینکه این قراردادها، از اساسیترین قراردادهایی است که امروزه در ایران بسیار رواج دارد، با تامل بیشتری به آن پرداخته میشود. هر چند که قراردادهای بیع متقابل، دارای مزایایی است ولی محدودیتها و تهدیداتی نیز دارد که گاه ذات این قراردادها را نیز زیر سوال میبرد، به عنوان نمونه میتوان گفت که انتقال فناوری به معنی انتقال دانش نیز باید در این مورد اتفاق بیفتد که عملا رخ نمیدهد یعنی آنچه که منتقل میشود در حالت خوشبینانه، تنها تخصص فنی است که اتفاقا در برخی موارد کشور میزبان نیز در آن تخصص زیادی دارد. ناگفته نماند که همه اشکالات ناظر به ذات قرارداد نیست بلکه میتواند نتیجه ضعف در انعقاد قرارداد باشد که متاسفانه گاه به دلیل عدم تخصص و دقت و تامل مذاکرهکنندگان دچار این آسیبها شده است.هدف اصلی در این پژوهش بررسی حقوق و تعهدات ناشی از قرادادهای سرمایه گذاری مشترک و بیع متقابل در حوزه صنعت نفت می باشد.
ب:اهمیت تحقیق
دلایل بسیاری ضرورت وتحقیق دررابطه با موضوع نفت را ایجاب می کند که به چند مورد در ذیل اشاره می شود:
۱-صنعت نفت نقش محوری در اقتصاد کشور بازی می کند. لذا توسعه این صنعت بعنوان صنعت پیشتاز در اقتصاد ملی ما محسوب شده ، و به دلیل دارا بودن این مقام توجه خاص پژوهشگران و مسئولین را می طلبد .
۲-قانون نفت بعنوان قانون مادر  پس از  ۲۰ سال انتظار که نهایتاً مجلس شورای اسلامی قانون اصلاح نفت را در تاریخ ۲۲/۳/۱۳۹۰ به تصویب رساند.
۳- قانون نفت ایران از لحاظ شکلی و محتوائی به شیوه ای شفاف نگارش نشده که در ترجمه به زبانهای مختلف جهان موجب جلب سرمایه گذاری خارجی گردد.  
۴-ابهام در وظایف و ترکیب هیات عالی نظارت بر منابع نفتی 
۵-هر دقیقه تعلل در تصمیم گیری دررابطه با نوع و ساختار قراردادهای نفتی و اقدام اساسی در این رابطه، موجب اتلاف هزاران دلار از درآمد ملی از طریق سوزاندن گاز سر چاه و یا سرازیر شدن درآمد منابع نفت وگاز در میادین مشترک به جیب کشورهای همسایه خواهد شد. مضافاً اینکه ده ها هزار فرصت شغلی مولد نیز از دست می رود. کشور ما فرصتهای زیادی را به بهانه ایرادات قراردادهای خرید متقابل از دست داده است.
ج:اهداف تحقیق
۱-جمع آوری و تجزیه وتحلیل انواع روش های پرداخت دریک پژوهش
۲-بکارگیری روش نوین درقراردادهای سرمایه گذاری با حفظ منافع ماهیتی آن
۳- جایگزین یک راه کار مناسب برای حل معضلات قابل پیشبینی وغیرقابل پیش بینی درمقابل نوسان قیمت ارز و چالش های روبروی آن درایران
د:پرسشهای تحقیق
۱-چگونه می توان حقوق و تعهداتی که در حوزه های سرمایه گذاری مشترک انجام می گیرد را مورد بررسی قرار دارد؟
۲-آیا این نوع از معاملات در حوزه سرمایه گذاری مشترک راه دارند؟
۳- شیوه های این نوع از معاملات در حوزه صنعت نفت به چه شکل انجام می گیرد؟
۴-چگونه می توان در حوزه صنعت نفت و گاز سرمایه گذاری را براساس بیع متقابل ایجاد کرد؟
۵-معاملات متقابل به چه معاملاتی می گویند؟
ه:فرضیه های تحقیق
۱-  با مطالعه قراردادهایی که درحوزه سرمایه گذاری مشترک انجام می گیرد می توان بصورت کاملا کاربردی بر چالش های موجود احاطه پیدا کرد وراهکار درستی را پیشنهاد کرد.
۲- باتوجه به اینکه درقراردادهای معاملات متقابل صنعت نفت شیوه های گوناگونی مطرح است وهریک ازآنها نواقص ومزایایی دارند می توان راهکاری برای حل معضلات آن بدون آسیب به مشترکات ومزایای آنها پیدا کرد.
۳-در حوزه های نفتی نیز می توان جایگزین های مناسبی را بجای بیع متقابل پیشنهاد کرد که شرایط بهتری را در قراردادها ایجاد نماید.
۴-قراردادهای buy back (بیع متقابل)هدف انتقال تکنولوژی را در سند چشم انداز بیست ساله کشور پیش بینی شده بیشتر تامین می کند.
۵-قراردادهای سرمایه گذاری موجب انتقال تکنولوژِی در حوزه نفت و گاز می شود.
و:روش تحقیق
در این نوشتار روش تحقیق روش کتابخانه ای و توصیفی با بهره گرفتن از منابع مختلف حقوقی بوده است مهمترین روش گردآوری اطلاعات در این تحقیق بصورت استفاده از کتابخانه های حقوقی استفاده از مقالات و جزوات درسی اساتید مرتبط با موضوع بوده است .ابزار گردآوری اطلاعات هم فیش برداری و استفاده از شبکه های کامپیوتری بوده است.
 
فصل اول:مبانی حقوقی نفت در ایران
یکی از عوامل مهم توسعه هر صنعت ، توسعه نظام حقوقی  حاکم بر همان صنعت در کنار توسعه جنبه های فنی و اقتصادی و مدیریتی آن می باشد. توسعه حقوق تکنولوژی اطلاعات ، حقوق کامپیوتر،حقوق تجارت الکترونیک ،حقوق دارائی فکری ،حقوق رقابت، در کشورهای توسعه یافته صنعتی نمادی از توسعه ریشه دار و بنیادی این صنایع در این گروه از کشورها می باشد. صنعت نفت نیز با توجه به حفظ اهمیت و جایگاه خود در یک قرن گذشته عامل توسعه حقوق نفت در کشورهای دارای صنعت نفت پیشرفته، شده است.
مبحث اول : نفت ایران در گذر زمان
در کشور ما صنعت نفت یکی از قدیمی ترین صنایع در دوران  معاصر محسوب می شود ، و به تبع آن مباحث حقوقی مرتبط به آن نیز در مقایسه با حقوق صنعتی سایر بخشها در کشور ما از سابقه بیشتری برخوردار است. وابستگی روز افزون به تولیدات این صنعت برای رفع نیاز داخلی و تامین منابع مالی برای بودجه عمومی کشور ، موجب گردیده بیشتر توجه به این صنعت  محدود به جنبه فنی آن گردد،و سایر جنبه های اساسی قوام یک صنعت از جمله جنبه های مدیریتی ، اقتصادی و حقوقی تحت الشعاع قرار گیرد.
گفتار اول: تعریف نفت
ریشه کلمه نفت در زبان فارسی به طور دقیق معلوم نیست از چه زبانی اقتباس شده است پرفسور هرتزفلد و پرفسور بیلی کلمه نفت را از فعل «ناب» فارسی به معنی رطوبت نگه داشتن دانسته اند و گفته اند که در زبان اوستایی «پنتا» بوده و کلدا نی ها و یهودی ها و عرب ها آن را از زبان مدی ها گرفته و «نفتا » خوانده اند.^[۱]
ارتش ایران به نفت مجهز بوده، همان طور که یونانی ها «آتش یونانی» ،با بهره گرفتن از فسفر درست کرده بودند . در تاریخ داریم که نیروهای ارتش ایران درزمان خسرو پرویز را« یونانی ها» باهمان « فسفر آتش یونانی» از تنگه ی باریکی که - به مسافتی که حدوداً از این طرف به آن طرف بیست دقیقه بیشتر طول نمی کشید - به استانبول می رفتند ،نیروی دریایی ایران را با کشتی هایشان می سوزاندند. البته فسفر آتش یونانی را با چند ماده دیگر ممزوج می کردند . جالب است بدانیم که در جنگ جهانی دوم ، از بمب های «فسفر و نارگیل» (با روغن نارگیل و فسفر) استفاده می کردند.
در ایران نیز ، با آن مخترعین ای که داشت از «نبت » استفاده می کردند و برای محکم کردن ساختمان ها هم از آن استفاده می کردند. یعنی اگر به «شوش» بروید می بینید که قیر را در این ساختمان سنگ ها به کار بردند .در دریای بحر المیت ( دریای مردگان) در اردن ، از ته دریا قیر بالا می آمد و در ایران دالکی و شوشتر و جاهای دیگر نفت می جوشید .
گفتار دوم :پیشینه تاریخی نفت ایران
ویلیام ناکسی دارسی یک میلیونراسترالیایی ، نخستین فردی بود که با روش های جدید روز ودستگاههای حفاری مکانیکی در ایران به اکتشاف نفت وحفر چاه پرداخت.او ابتدا گروهی فنی را به سرپرستی زمین شناسی به نام برلز استخدام و به ایران اعزام کرد. این گروه ، پس از بررسیهای زمین شناسی ، گزارش رضایت بخشی داد.احتمال وجود نفت در حوالی قصرشیرین و شوشتر را زیاد و دردیگرنقاط امیدوار کننده دانست.^[۲] پس از دریافت این گزارش ،دارسی نماینده ای به نام ماریوت را در سال ۱۹۰۱ به دربار ایران فرستاد ماریوت امتیاز اکتشاف و استخراج نفت در تمام ایران ، بجز پنج ایالات شمالی را از مظفرالدین شاه گرفت.چند ماه پس از امضای قرار داد، حفاری اولین چاه درمحلی به نام چیاسرخ یا چاه سرخ ، در شمال غرب قصرشیرین آغاز شد. کار حفاری به علت نبود راه و ناامنی به کندی پیش می رفت تا آنکه درتابستان ۱۹۰۳ در عمق ۵۰۷ متری به گاز و کمی نفت رسید. چاه دوم هم در همین ناحیه در عمقی مشابه به نفت رسید. بهره دهی این چاه درحدود ۱۷۵ بشکه در روز بود. دارسی با ارزیابی نتایج دریافت اگردر ناحیه چیاسرخ نفتی بیش از این مقدار هم بیابد به علت دوری ازدریا ونبود امکان حمل به بازار مصرف ، سودی عاید او نخواهد شد. ناحیه را ترک کرد و به خوزستان روی آورد.
منطقه چیارسرخ درمرزبندیهای بعدی به دولت عثمانی واگذار شد واکنون چیاسرخ یک میدان نفتی کوچکی درعراق است.
درمنطقه خوزستان اولین و دومین چاه حفر شده شرکت، خشک بودند. درنیمه اول سال ۱۹۰۸ سرمایه شرکت روبه پایان بود و هنوز نفتی کشف نشده بود. روسای شرکت به مسئول عملیات که مهندسی به نام دینولدز بود: دستور توقف عملیات را می دهد. ولی او که در محل وضع را بهتر ارزیابی کرده بود چند روزی از اجرای دستور توقف خودداری نمود وبه حفاری ادامه می دهد. درروز پنجم خرداد ۱۲۸۷ شمسی (۱۹۰۸ م) مته حفاری به لایه نفت دار برخورد ونفت با فشار از چاه فوران نمود. عمق چاه ۳۶۰ متربود. دومین چاه که ده روز بعد به نفت رسید ۳۰۷ متر عمق داشت با به نفت رسیدن این دو چاه وجود نفت به مقدار زیاد درایران به اثبات رسید. پس از کشف نفت در ایران درسال ۱۹۰۹ شرکت سابق نفت ایران وانگلیسی تشکیل شد.^[۳]
از سال ۱۹۰۸ تا سال ۱۹۲۸ تمام نفت تولیدی ایران از میدان نفتی مسجدسلیمان استخراج شد. دراین سال میدان نفتی هفتکل ، در سال ۱۹۳۰ میدان نفتی گچساران ، درسال ۱۹۳۶ میدان نفتی آغاجاری و درسال ۱۹۳۸ میدان های نفتی لالی و نفت سفید کشف گردید. میدان نفت خانه را در عراق ، در سال۱۹۲۷ شرکت نفت انگلیسی و عراق کشف کرد.نیمی از این میدان درخاک ایران قرار دارد که اکنون نفت شهر نامیده می شود. با کشف این هفت میدان نفتی حوزه مورد قرار داد شرکت نفت سابق ایران وانگلیس به صورت یکی از مناطق مهم نفتی جهان درآمد.

دلسوزی

4

74/0

3-3-3- مقیاس همدلی اساسی^[108]:
مقیاس همدلی توسط جولیف و فارینگتون^[109] (2006) ساخته شده است. ویژگی‌های روان‌سنجی این مقیاس توسط آلیبر و همکاران (2008) در بین دانش‌آموزان ایتالیایی نیز مورد ارزیابی قرارگرفت. نسخه نهایی مقیاس همدلی دارای 20سوال (جولیف و فارینگتون، 2006) و2 خرده‌مقیاس است (پیوست 3). خرده‌مقیاس عاطفی ـ هیجانی که از 11 سوال (1، 2، 4، 5، 7، 8، 11، 13، 15، 17، 18) تشکیل شده است و خرده‌مقیاس شناختی که از 9 سوال (3، 6، 9، 10، 12، 14، 16، 19، 20) تشکیل شده است. این پرسشنامه یک ابزار نگرش سنج و از نوع مقیاس لیکرت 5 گزینه‌ای است که پاسخ به هر عبارت آن در دامنه‌ای از 1 (کاملا مخالفم) تا 5 (کاملا موافقم) قرار دارد.
در مطالعه آلیبر و همکاران (2008) برای کل مقیاس ضریب آلفای کرونباخ 87/0 و برای خرده‌مقیاس عاطفی ـ هیجانی 86/0 و شناختی 74/0 گزارش شده است. همچنين در تحقيق نوروزي (1389)، پايايي کل مقیاس به روش آلفاي كرونباخ به ميزان 84/0 و به تفكيك 78/0 براي مقياس ـ هیجانی و 74/0 براي مقياس شناختي گزارش شده است. آلیبر و همکاران (2008)، برای تعیین روایی پرسشنامه از روایی سازه استفاده کردند. آن‌ها آزمون همدلي اساسی را با پرسشنامه همدلي هيجاني محرابيان (1996) با شاخص كنش‌ورزي بين‌شخصي ديويس (1980) و مقياس جامعه‌پسند كاپرا و همکاران (2005) همگرا كردند و همبستگي بالايي را به دست آوردند كه اين نشان از روايي سازه است (نوروزي، 1389).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در پژوهش حاضر برای بررسی پایایی از روش آلفای کرونباخ استفاده شد و میزان ضریب آلفای کرونباخ 87/0 به دست آمد. جهت بررسی روایی از همبستگی خرده‌مقیاس‌ها با نمره کل استفاده شد و ضرایب همبستگی برابر 91/0 و 90/0 به ترتیب برای خرده مقیاس عاطفی ـ هیجانی و خرده مقیاس شناختی به دست آمد.
3-3-4- مقیاس کوتاه کیفیت زندگی سازمان بهداشت جهانی^[110]:
این مقیاس در سال 1998 توسط سازمان بهداشت جهانی ساخته شده و به مطالعه 4 بعد از کیفیت زندگی می‌پردازد که شامل: 1 - سلامت جسمانی 2- سلامت روانی 3- روابط با دیگران 4 – کیفیت محیط زندگی است (نصیری، 1385). این ابزار از 26 گویه تشکیل شده که یکی از آنها به دلیل عدم تناسب با محتوای پژوهش حاضر حذف گردیده، و مقیاس به 25 گویه رسید (نصیری، 1385). در این ابزار، جهت سنجش سلامت جسمانی، از 7 گویه (سوالات 3، 4، 10، 15، 16، 17، 18)، جهت سنجش سلامت روانی، از 6 گویه (سوالات 5، 6، 7، 11، 19، 25)، جهت سنجش روابط اجتماعی، از 2 گویه (20، 21) و جهت سنجش کیفیت محیط زندگی، از 8 گویه (سوالات 8، 9، 12، 13، 14، 22، 23، 24) استفاده می‌شود. 2 گویه نیز کیفیت آشکار زندگی و سلامت عمومی افراد را مورد بررسی قرار می‌دهند. سوالات (3، 4، 25) به صورت معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. برای هر گویه، نمره‌ای از 1 تا 5 در نظر گرفته می‌شود که از (هرگز، خیلی ناراضی‌ام ) تا (همیشه، خیلی راضی‌ام) است.
پایایی این مقیاس نیز توسط سازندگان آن در 10 مرکز بین‌المللی سازمان بهداشت جهانی مورد بررسی قرار گرفته و ضریب آلفای 73/0 تا 89/0 را برای خرده‌مقیاس‌ها و کل مقیاس گزارش نموده‌اند (نصیری و رضویه، 1385). رحیمی (1386)، نیز پایایی این مقیاس را به روش آلفا برابر با 88/0گزارش نمود. در پژوهش صبری (1390) نیز پایایی این پرسشنامه با بهره گرفتن از روش آلفای کرونباخ برابر با 89/0 گزارش شده است. در پژوهش حاضر جهت بررسی پایایی از روش آلفای کرونباخ استفاده گردید و برای ابعاد سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و کیفیت محیط زندگی ضرایب آلفا به ترتیب 77/0، 81/0، 66/0، 81/0 بدست آمد.
در ایران، نصیری (1385)، جهت تعیین روایی این مقیاس از روش روایی همزمان، استفاده نمود و روایی مطلوبی را گزارش نمود. همچنین در پژوهش صبری جهت بررسی روایی از روش همبستگی خرده‌مقیاس‌ها با نمره کل استفاده شد و دامنه ضرایب همبستگی بین 61/0 تا 88/0 به دست آمده است و خرده‌مقیاس‌ها همبستگی معناداری با نمره کل پرسشنامه نشان دادند (p=0/001). علاوه بر این، این مقیاس با مقیاس سلامت عمومی (GHQ- 28)، همبستگی مطلوبی نشان داد که حاکی از روایی مطلوب این مقیاس بود.
در پژوهش حاضر جهت تعیین روایی از همبستگی هر خرده‌مقیاس با سوالات تشکیل‌دهنده‌ی آن خرده‌مقیاس استفاده شد. نتایج حاصله در جدول 3-4 ارائه شده است.
جدول 3-4: همبستگی خرده مقیاس‌های پرسشنامه‌ی کیفیت زندگی
با سوالات مرتبط به هر خرده مقیاس

خرده‌مقیاس‌ها

تعداد سوالات

دامنه ضرایب همبستگی

سلامت جسمانی

7

50/0 - 78/0

سلامت روانی

6

53/0 - 84/0

روابط اجتماعی

2

86/0 - 86/0

کیفیت محیط زندگی

8

55/0- 68/0

توسعه
تسهیم
نگهداری
هدف های دانشی
ارزیابی
نمودار شماره (۲-۴). مدل پایه های ساختمان مدیریت دانش
طراحان مدل یاد شده، مدیریت دانش را به صورت سیکل پویایی می بینند که در چرخش دایم است. مراحل این مدل، شامل هشت جزء، متشکل از دو سیکل؛ درونی و بیرونی است.
سیکل درونی : به وسیله بلوک‏های کشف شناسایی، کسب، توسعه، تسهیم، کاربرد بهره برداری و نگهداری از دانش ساخته می شود.
سیکل بیرونی : شامل بلوک‏های اهداف دانش و ارزیابی آن است که سیکل مدیریت دانش را مشخص می نماید.
کامل کننده این دو سیکل بازخور است. شکل شماره۴-۲ ، اجزای مدل مذکور را نمایش می دهد.
نحوه عملکرد پایه های این مدل به شرح زیر است:
تعیین هدف های دانش : هدف های مدیریت دانش، باید از هدف های اصلی سازمان نشأت گرفته و در دو سطح استراتژیک و عملیاتی مشخص شوند.
سطح استراتژیک : تبدیل و نگهداری سازمان بر مبنای مدیریت دانش و همچنین ایجاد فرهنگ و سیاست های لازم در این زمینه انجام می شود.
سطح عملیاتی : که در این سطح، با توجه به هدف ها باید نحوه شناسایی، استفاده، توزیع، کاربرد و نگهداری دانش، مشخص و برنامه های لازم برای دستیابی به آن‏ها درزمان معین، طراحی شود و به مرحله اجرا درآید.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

شناسایی دانش : با طرح این پرسش که «آیا می دانیم که چه می دانیم؟» باید انجام این وظیفه مدیریت دانش؛ یعنی مرحله کشف دانش را آغاز کرد.
بسیاری از سازمان ها به خاطر ناآشنا بودن با دانش خود، در تصمیم گیری ها و هدف گذاری هایشان دچار مشکل می شوند، البته ناگفته نماند که شناسایی منابع دانش درون و بیرون سازمان، به همراه هم انجام می شود.
کسب دانش : در این مرحله، دانش ها باید از بازار داخلی و خارجی نظیر دانش های مربوط به مشتریان، تولید، همکاران، رقبا و… از منابع شناسایی شده در مرحله کشف، کسب گردد و نیز مشخص نمودن آن که چه قابلیت هایی را می توان از خارج خریداری یا تهیه کرد و مورد استفاده قرار داد، مورد توجه قرار می‏گیرد.
توسعه دانش : با توجه به پایه های موجود، باید دانش سازمان را گسترش داد، البته این امر، شامل توسعه قابلیت، محصول، ایده های جدید، فرآیندها و… مسائلی از این دست می شود.
تسهیم دانش : مسائلی همچون چگونگی به اشتراک گذاری دانش موجود و انتقال آن به محل مناسب و مورد نیاز و چگونگی انتقال دانش، به گونه ای که در سازمان قابل دسترسی و استفاده باشد و نیز چگونگی انتقال دانش از سطح فردی به سطح دانش گروهی و سرانجام سطح دانش سازمانی، از جمله مواردی است که در دستور کار این بخش از مدیریت دانش قرار می گیرد.
استفاده از دانش : اطمینان به استفاده مفید از دانش در سازمان، مربوط به این قسمت است. در این بخش، موانعی بر سر راه استفاده مفید از دانش جدید است که باید شناسایی و رفع شوند تا از آن بتوان، به طور عملی در ارائه خدمات و محصولات دانش استفاده کرد.
نگهداری دانش : ذخیره، نگهداری و روزآمد کردن دانش به این بخش مربوط می شود. این روش، از نابودی دانش جلوگیری کرده به آن اجازه این که مورد استفاده قرار گیرد را می دهد که البته در این راستا باید ساز و کارهای مناسبی برای به روز کردن سیستم ایجاد شود.
ارزیابی دانش : نحوه رسیدن به هدف های معین و استفاده از نتایج آن به عنوان بازخور، برای تعیین یا اصلاح هدف، به این بخش مربوط است. با نگاه به نتایج بعضا کیفی این فرایند، ضروری است، آن‏ها را با توجه به نتایج کمی و هزینه های انجام شده در این زمینه، مورد ارزیابی قرار داد.
۲-۲-۱۹-۵- مدل مارک
وی با همکاری دیگراعضای کنرسیوم بین المللی مدیریت دانش(۲۰۰۲) برای این نوع تعریف کرده که در آن، علاوه « دوره عمر دانش» از مدیریت، چهارچوب فکری با نام بر نظریه نوناکا و ناکوچی(۱۹۹۵) برنکته مهم دیگری نیز تأکید شده است:
دانش تنها پس از اینکه تولید شد، وجود دارد و بعد از آن می توان آن را مهار، کدگذاری یا تسهیم نمود
بنابراین ،« مک الروی» فرایند ایجاد دانش را به دو فرایند بزرگ یعنی، تولید دانش و پیوسته کردن دانش تقسیم می کند:
تولید دانش : فرایند خلق دانش، سازمانی جدید است که بوسیله یادگیری گروهی، کسب دانش و اطلاعات و ارزیابی دانش انجام می گیرد؛ این فرایند، مترادف یادگیری سازمانی است.
انسجام دانش : از طریق برخی فعالیت ها که پخش و تسهیم دانش را تجویز می کنند، انجام می گیرد. این عمل کارهایی از قبیل پخش دانش ( از طریق برنامه و غیره )، مک الروی همچنین به دو موضوع «عرضه» و «تقاضا» نیز توجه دارد :
سمت عرضه : عمل مدیریت دانشی است که در هر صورت برای افزایش عرضه دانش موجود به همکاران یک شرکت، طراحی می شود.
سمت تقاضا : بر روی عرضه دانش موجود به عده ای از نیروی کار متمرکز شده و سعی در افزایش ظرفیت آنان جهت تولید دارد، به این ترتیب، مأموریت مدیریت دانش ، این است که ظرفیت یک سازمان را جهت تقاضا برای دانش جدید بالا ببرد.
۲-۲-۲۰- چرخه مدیریت دانش
۲-۲-۲۰-۱- چرخه مدیریت دانش ویگ
به نظر ویگ (۱۹۹۳) سه شرط دستیابی به موفقیت در کسب و کار عبارتند از :
داشتن کسب و کار ( محصولات/ خدمات ) و مشتریان
منابع ( منابع انسانی، سرمایه، تجهیزات)
توانایی عمل
شرط سوم بر چرخه مدیریت دانش تأکید دارد. دانش نیروی اصلی در ایجاد توانایی عمل به طور هوشمندانه است. با بهبود دانش، بهترمی دانیم که چه کاری را چگونه انجام دهیم. به عقیده ویگ هدف اصلی مدیریت دانش «تسهیل خلق، ذخیره، تسهیم و استفاده از دانش با کیفیت به منظور خلق سازمانی است که به طور هوشمندانه عمل کند». انجام کار هوشمندانه بدین معنی است که باید به وظایف خود با تخصص بیشتر نگاه کنیم. یعنی به همان اندازه که باید دانش با کیفیت بالا را به دست آوریم، باید آن را به روش های مختلفی نیز به کار گیریم. کار هوشمندانه «عبارت از بکارگیری بهترین دانش در دسترس است». چرخه مدیریت دانش ویگ شیوه خلق و بکارگیری دانش توسط افراد یا سازمان ها را مشخص می کند و چهار گام اصلی آن، عبارتند از:
۱- خلق دانش – ۲- حفظ دانش -۳- تسهیم دانش -۴- کاربرد دانش
این چرخه دامنه ای از یادگیری از همه نوع منابع را در بر می گیرد: تجربه شخصی، آموزش شغلی یا آموزش رسمی، هم ردیفان، و آگاهی از همه منابع. بدین ترتیب، می توانیم دانش را یا در درون ذهن خود یا به شکل ملموس از قبیل کتب یا پایگاه های داده حفظ کنیم. همچنین، دانش می تواند به روش های مختلفی با توجه به شرایط و هدف مورد نظر تسهیم و به کار برده شود. خلق دانش به فعالیتهایی اشاره دارد که دامنه آن از تحقیق بازار تا گروه های نمونه، پیمایش ها، هوشمندی رقابتی، کاربردهایداده کاوی است. خلق دانش پنج فعالیت را در بر می گیرد :
۱- کسب دانش- ۲- تجزیه و تحلیل دانش- ۳- تجدید ساختار/ ترکیب دانش -۴- رمزگذاری و مدلسازی دانش- ۵- سازماندهی دانش
خلق دانش می تواند از طریق پروژه های تحقیق و توسعه، نوآوری های افراد به منظور بهبود روش های کار، آزمایش ها، مباحثه منطقی درباره دانش موجود، و استخدام افراد جدید اتفاق افتد. همچنین دانش ممکن است از طریق واردات دانش ( برای مثال، دانش تخصصی حاصل از کارشناسان و دستورالعمل های کاری، درگیری در فعالیت های تجاری مشترک برای کسب فناوری، یا انتقال افراد بین واحدها)، و سرانجام از طریق مشاهده دنیای واقعی( برای مثال، انجام بازدید از محل، مشاهده فرایند پس از شروع تغییر) خلق شود.تجزیه و تحلیل دانش متشکل است از:
استخراج دانش حاصل از مطالب کسب شده ( مثل تجزیه و تحلیل رونوشت ها و تشخیص موضوعات )
خلاصه کردن مطالب استخراج شده ( مثل مدل سازی یا نظریه پردازی)
تشخیص الگوهای استخراج شده (مثل تحلیل روند)
توضیح روابط بین اجزای دانش ( مثل مقایسه و تحلیل روابط)

۱-۲)حق قصاص برای ولی دم عامل جبران خون مسلمان:

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

درخواست قصاص درروایات همانند آیات به مجنی علیه داده شده است تاحرمت خونی که موردتعرض واقع شده است،احیاشود.
وجودشمشیر درروایتی ازامام صادق(ع) حاکی ازیک حکم جزایی است .شمشیر وسیله جنگیدن ودفاع است تاامنیت جان ها باآن تأمین شود.شمشیرقصاص حقی است که اختیارکشیدن آن به ولی دم واگذارشده است.
پس ولی دم باکشیدن شمشیرقصاص جانی رامجازات می کند. قصاص جانی از اختیار ولی امر امت خارج نیست .مسأله قصاص تحت نظر ولی امرامت است واجرایش به اختیارولی دم وازوظائف ولی امراست.^[۱۹۶]
درواقع اولیای دم که صاحبان اصلی قصاص هستندتنهاپس ازمراجعه به حاکم اسلامی وصدورحکم ازناحیه اوست که می توانندحقّ خودرامورداجرا قراردهندوازجانی قصاص کنند.^[۱۹۷] امام صادق(ع)دراین موردفرمودند:« انّ الله بعث محمّداً بخمسه أسیاف سیف منها مغمود سلّه إلى غیرنا و حکمه إلینا فأمّا السّیف المغمود فهو الّذى یقام به القصاص قال الله جلّ وجهه «النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» الآیه فسلّه إلى أولیاء المقتول و حکمه إلینا».^[۱۹۸]:خداوند محمد (ص)رابا پنج شمشیر برانگیخت یکی از آنها در غلاف است وحق برکشیدن آن به غیر ما وحکم آن به ماواگذارشده است وآن شمشیری است که قصاص باآن برپا داشته می شود. خداوند جلّ وجهه فرمود:«جان دربرابر جان »پس حق برکشیدن آن برای اولیای مقتول است وحکم آن به ما واگذارشده است. هم چنین جنگیدن باکسانی که می خواهند خون جان های محترم رابریزندیادرمال وحریم مردم تعدی کننداختصاص به حکم امام ندارد.^[۱۹۹]پس حق قصاص به اختیارولی دم وبانظارت ولی امراست.
۲-۲)مساوات درروایات قصاص عامل جبران خون:
در روایات همانندآیات به برابری ومساوات درقصاص نفس ،اعضا وجراحات ، تأکیدشده است. باکمی تفاوت که توضیح وتفصیل درروایات بیشتر است. مثلا آیات نبودن قصاص دراستخوان رابیان نکرده است و درتفسیرآیات است که متوجه قصاص نداشتن استخوان می شویم. اما روایت به صراحت گفته است که دراستخوان قصاص نیست.اجرای قصاص گرچه اجرای عدالت است امادرمواردی مانندقصاص استخوان ،جانی راقصاص نمی کنند زیرابه احتمال زیاد اودراثر قصاص استخوان جانش راازدست می دهد وبه خونش بی حرمتی می شود هرچندکه او استخوان مجنی علیه راشکسته است. درصورت قصاص استخوان جانی وکشته شدن اوولی دم جانی وهمراهانش درصدد کشتن مجنی علیه برمی آیند زیرا قصاص دربرابر مجنی علیه منجر به مرگ جانی شده است.به این ترتیب به جای جلوگیری کردن از قتل ،دو قتل رخ داده است وبه خون دومسلمان بی حرمتی می شود. استثناء دیگرکه با قصاص نشدن عدالت اجرامی شودزمانی است که مردی زنی رابکشد.مردرا قصاص نمی کنند چون که مسئولیت هایی که به مردان درزندگی واگذار شده مانند نان آور بودن خانه وامثال آن بیش اززنان است.
امام جعفرصادق(ع) دراین موردازامام علی(ع) نقل کرده اند:« یقول لیس فی عظم قصاص و قال جعفر علیه السلام انّ رجلًا قتل امرأه فلم یجعل علىّ علیه السلام بینهما قصاصاً و ألزمه الدیه».^[۲۰۰] در شکستن استخوان قصاص نیست .وامام جعفرصادق (ع)فرمودند:مردی زنی راکشت .پس امام علی (ع)بین آن دو قصاص قرار نداد واورا ملزم به دیه کرد. چون برابری جنبه بازدارندگی داردودرنتیجه امنیت وحفظ جان ها رادربرخواهدداشت این برابری اقتضای آن رادارد که درشکستن استخوان قصاص نباشدبه جزدردندان که قصاص دندان دربرابردندان باقی است ومماثله درآن معتبر است.^[۲۰۱]
عدم برابری زن ومرددرقصاص ودیه که ازراههای عدم تضییع خون مسلمان است یک معیاراجرای عدالت است .مثلااگرمردی،زنی راکشته باشد،قصاص نمی شودواین نشانه برتری خون مردنسبت به زن نیست.
زیرامردان غالبا عضوموثراقتصادی هستندومخارج خانواده راتامین می کنند.بنابراین تفاوت زن ومردازنظراقتصادی وجنبه های مالی برکسی پوشیده نیست واسلام باقانون پرداخت نصف مبلغ دیه درموردقصاص مردرعایت حقوق همه افرادراکرده وازاین خلأاقتصادی که به یک خانواده برخوردمی کند،جلوگیری می کند.^[۲۰۲]
مساوات درقصاص اعضا بین زن ومردهمان مساواتی است که درشرع تعیین شده است تا جنبه بازدارندگی ازبی حرمتی به خون مسلمان راداشته باشدهرچندکه درظاهر نوعی نابرابری وجودداردودیه زن ومردتاثلث دیه برابر است وازثلث که گذشت دیه زن نصف دیه مرداست. اما ازاحکامی است که خدای متعال برای استقرار مساوات وعدالت وضع کرده است.
ابی بصیر ازامام جعفرصادق(ع)درمورداجرای قصاص اعضا زن نقل کرده است: «سألت أبا عبد الله علیه السلام عن الجراحات فقال جراحه المرأه مثل جراحه الرّجل حتّى تبلغ ثُلثَ الدّیه فإذا بلغت ثلث الدّیه سواء أضعفت جراحه الرّجل ضعفین على جراحه المرأه و سنّ الرّجل و سنّ المرأه سواء و قال إن قتل رجل امرأه عمداً فأراد أهل المرأه أن یقتلوا الرّجل ردّوا إلى أهل الرّجل نصف الدّیه و قتلوه قال و سألته عن امرأه قتلت رجلًا قال تقتل به و لا یغرم أهلها شیئاً» ^[۲۰۳] در مورد جراحات پرسیدم امام فرمودند:جراحات زن همانند جراحات مرداست تازمانی که به ثلث دیه برسد پس زمانی که به بیش از ثلث رسید ،دیه جراحت مرد دوبرابر زن می شود.دندان مرد ودندان زن برابر است .گفته شده است اگر مردی عمدازنی رابکشد وخانواده زن خواستار قصاص مردباشند بایدبه خانواده مرد نصف دیه را بدهند.پرسیدم درمورد زنی که مردی را بکشد ،چگونه است؟فرمودند:زن کشته می شود وبه خانواده اش چیزی غرامت نمی دهند. با اجرای عادلانه احکام قصاص نفس واعضاازخطراتی که ازبی عدالتی دراجرای چنین احکامی به وجودمی آید،مانند خطرتهدید به حرمت خون مسلمان جلوگیری می شود.
آیه چهارم:
۱)جوازجنگ ومقابله به مثل درصورت حرمت شکنی دشمنان بر حریم مسلمانان:
هرگاه قاتلی به خون مسلمانی تعرض کندمجازاتش قصاص است .امااین تعرض همیشه به یک شیوه نیست که تن به تن یا به سبب خصومت شخصی باشد.بلکه ممکن است درمیدان جنگ برای دفاع ازمنافع ملی کشورباشد.مثلا جنگ رخ دهد وکشتار دسته جمعی اتفاق بیفتد.
هرگاه درجنگ به حرمت خون مسلمان تعدی شود،بایدتعدی کننده قصاص شود.امااگرمشرکین ازکعبه که جزءمقدسات مسلمین است وبرای مشرکین فاقد احترام است ،شروع به جنگ کردند چه باید کرد؟آیا به خاطر حرمت کعبه یاقرارگرفتن درماههای حرام باید حرمت خون مسلمانها نادیده گرفت وازجنگیدن امتناع کردتامشرکان هرچه می خواهند مسلمان بکشند؟دراین جا باید گفت که خون مسلمان هامقدس تراست ومسئله اهم ومهم مطرح می شود که خون مسلمانان اهم وحرمت کعبه مهم است.
اسلام حکم به جوازمقابله بادشمن دراین موارد رادارد.چون حرمت خون مسلمانان وحفظ نظام اسلامی ازحرمت ماه های حرام وکعبه بیشتراست وهرکس که حرمت ها راشکست باید مورد قصاص قرار بگیرد.همه زمان هاومکان هایکسان نیستندبلکه حرمت برخی مکان ها وزمان هاباید حفظ شود حفظ اسلام وجان مسلمان هابرحفظ احترام مکان هاوزمان ها مقدم است.^[۲۰۴]
همان گونه که در قصاص جان واعضا برابری ومماثله وجود دارد ،هنگام جنگ برای حفظ جان هم این برابری وجود دارد .خداوند متعال می فرماید:«واقتلوهم حیث ثقفتموهم واخرجوهم من حیث اخرجوکم والفتنه اشد من القتل ولاتقاتلوهم عند المسجد الحرام حتی یقاتلوکم فیه فإن قاتلوکم فاقتلوهم کذلک جزاءالکافرین.»^[۲۰۵]وهر کجا بر ایشان دست یافتید آنان رابکشید ،وهمان گونه که شمارا بیرون راندند،آنان را بیرون برانید ،(چرا که)فتنه (شرک)از قتل بدتر است (بااین همه)درکنار مسجدالحرام باآنان جنگ مکنید مگر آن که باشما در آن جا به جنگ در آیند ،پس اگر باشما جنگیدند،آنان رابکشید که کیفر کافران چنین است. ^[۲۰۶]
آیه امر به قتل مشرکی است که مسلمان بااوبرخورد می کندهرچند که در میدان جنگ نیست .سپس به مسلمان هادستورمی دهد که باکسانی که ازمیادین ومناطق فراوانی با شما می جنگند،بجنگید.این آیه جنگیدن بامشرکان را به عموم مکان هاتصریح می کند. اهمیت جنگیدن درعموم مکان ها به خاطر وادارکردن مسلمان ها برعدم اکتفاء کردن به فراخواندن اعلان جنگ بر عموم اشخاصی است که جنگیدن درآن مکان ها عمومیت یافته است .زیرا مسلمان ها اجازه دارند که ازهمه مکانها بجنگند.پس همه مکان هایی که دشمن حرمتش را شکسته وازآنجا می جنگند،موضع جنگ است.^[۲۰۷]وحرمت مکان دیگر دراین مورد مطرح نیست بلکه حرمت خون مسلمانان مد نظر است که باهجوم دشمن به هرمکانی ازجمله کعبه که خوددارای حرمت است مورد تعرض قرارگرفته است وبرای عدم تضییع خونهای ریخته شده باید جنگجویان مسلمان هرکجاکه مشرکان رایافتند،بکشند.
اما درمورد کافرزمانی که به حرم پناه آورد فتواداده اند که کشته نمی شود.چون خداوند متعال فرموده است :«ولاتقاتلوهم عند المسجد الحرام حتی یقاتلوکم فیه».ابن عباس ازپیامبر (ص) نقل می کند:که ایشان درروزفتح مکه فرمودند:خداوند متعال این سرزمین را از روز خلقت آسمان ها وزمین حرام کرده است پس آن به حر مت خداوند متعال تاروز قیامت حرام است وجنگیدن در حرم برای کسی قبل ازمن حلال نبوده است وفقط برای من در ساعتی از ظهر حلال شده است .پس قطعا نهی از جنگ درقرآن وسنت ثبت شده است .پس اگر کافر به آن پناه آورد هیچ راه تجاوزی به او وجود ندارد امابرزانی وقاتل اقامه ی حد می شودمگراینکه کافر جنگ را آغاز کند که به نص قرآن کشته می شود.^[۲۰۸]اما درمورد جزیه باید گفت که آیه درمورد مشرک عرب است واهل کتاب داخل این حکم نیستند وجزیه ازآنان گرفته نمی شود به خاطر قول خداوند متعال «وقاتلوهم حتی لاتکون فتنه»^[۲۰۹] منظوراز فتنه ،کفر است.^[۲۱۰]
مقابله به مثل معمولا درجنگ هااتفاق می افتد.مثلا قاتل مسلمین دربرابر کشتن آنان بایدکشته شود.اماجنگیدن یکسری اصول داردکه بایدبه هنگام جنگیدن رعایت شود.مثلاجنگیدن دریک مکان خاصی باشد،به زنان ،بچه ها وبیمارستان هاآسیب نرسد.
آیه بعدی که دلالت برمقابله به مثل هنگام جنگ ها دربرابر تعدی وشکستن حرمت هادارد که خداوند متعال می فرماید:«الشهر الحرام بالشهر الحرام والحرمات قصاص فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم واتقواالله واعلموا أن الله مع المتقین»^[۲۱۱]این ماه حرام دربرابر آن ماه حرام است و(هتک)حرمت ها قصاص دارد .پس هرکس برشماتعدی کرد ،همان گونه که برشما تعدی کرده ،براوتعدی کنیدوازخداپروا بدارید وبدانید که خدا باتقواپیشگان است.^[۲۱۲]
آیه حجت وبرهان آورده است که برهر صاحب حرمتی برابری وقصاص جاری می شود،پس هرکسی که باایجاد مانع به شهرتان هتک حرمت کرد ،شما هم مانند آن را انجام دهید ،داخل شهرشان شوید ،باجنگ بازگشایی کنیدواگر آنها دست به قتل زدند شما هم دست به قتل بزنید .یک مفهوم دیگر آیه این است که قتل درماه حرا م،حرام است وآن چه بر مسلمین حرام است ارتکابش جایز نیست.مگر اینکه ازباب قصاص باشد.^[۲۱۳] ماه حرام دربرابر ماه حرام وهمه ی حرمتهای شکسته شده قابل قصاص است .مشرکین عرب به رسول خدا(ص) عرض کردند آیا درماههایی از جنگ کردن باما ممنوع هستی ؟حضرت فرمودند:آری.مشرکین اراده تغییر ماه حرام رادادندودرآن ماه ها شروع به جنگ کردند.وخداوند متعال «الشهر الحرام بالشهر الحرام »را نازل فرمود.که حکم حلیت جنگیدن در برابر متجاوز در ماه های حرا م را بیان می کند^[۲۱۴]. پاسخ به تعدی ومقابله به مثل جایز است وظلم نیست بلکه عدل است به خاطر گفتار خداوند متعال:«فمن اعتدی علیکم فاعتدواعلیه» این مجازات تعدی کننده است.^[۲۱۵]تعدی اول درآیه که توسط تعدی کننده صورت می گیرد ظلم وتعدی دوم که به وسیله تعدی شده انجام می شود ،عدل است چون در جنس ومقدار استحقاق مانند آن است .ضرر همان طور که ضرراست ،مقداری است که موجب حق درهر جرمی می شود.^[۲۱۶]
دفاع ازجان،آبرو ومال هنگام تهاجم دشمن درماههای حرام وحَرَم جایز است.^[۲۱۷]مقابله به مثل درقرآن به عنوان یک روش عادلانه دربرابر بی عدالتی موردتأیید قرارگرفته است.مفاداصل مقابله به مثل رادرجزای قصاص می توان یافت،چون اساس قصاص برمقابله به مثل نهاده شده است.^[۲۱۸]همان گونه که دراصل جنگیدن نباید پیش دستی کرددرشکستن حرمت ها هم نباید آغازگر بود.
همان طورکه دراستیفای قصاص نبایدزیاده روی کرد،زیاده روی دراستیفای قصاص که به خون مسلمانان بی حرمتی شده ،ممنوع است. این زیاده روی به شکل مثله کردن جسم جنگویان انجام می شد.اماجان هرانسانی به سبب کرامتی که داردنباید به این طرزفجیع موردمجازات قرار بگیرد.بلکه قاتل وجانی باید مستحق مجازات مربوط به خودشوندنه بیشتر.قصاص قاتلان مسلمانهابرای عدم تضییع خون آنان کفایت می کند.
پس حتی نسبت به دشمنان وشکنجه کنندگان بایدعدل وانصاف رارعایت کردبا اینکه مقابله به مثل حق طبیعی والهی است.^[۲۱۹]هرچندکه مشرکین مسلمان های کشته شده رامثله کرده باشند.مثله کردن کشته های مشرکین تاثیری درتحمل دردورنج قاتلان نداردبلکه موجب قساوت قلب انسان ها نسبت به یکدیگر می شود.ازآن جایی که انسان به طبع خویش به دنبال آرامش است ازخون وخونریزی های مکرر بیزار است ،ازمثله کردن هم باید دست بردارد.
آیه دیگرکه از مثله کردن هنگام مقابله به مثل در جنگ نهی می کند.خداوند متعال می فرماید:«وإن عاقبتم فعاقبوابمثل ما عوقبتم به ولئن صبرتم لهو خیر الصابرین»^[۲۲۰]واگر عقوبت کردید همان گونه که مورد عقوبت قرارگرفته اید ،(متجاوز )را به عقوبت رسانید،واگر صبرکنید البته آن برای شکیبایان بهتر است.^[۲۲۱]
در مورد سبب نزول آیه گفته شده است زمانی که پیکر حضرت حمزه (ع) را مثله کرده بودند ،پیامبر (ص) فرمودند:رحمت خدا برتوبادتورا نشناخته بودندسپس با صدای بلند گریستند وسوگند یادکردند که هفتاد تن ازدشمنان او را مثله می کنم آیه نازل شد و از مثله کردن نهی کردوایشان کفار ه سوگند رادادند وکسی را مثله نکردند.مثله کردن در ابتدا عقوبت نداشت اما بعد از نزول آیه عقوبت دارد^[۲۲۲]. مثله کردن به این سبب نهی شده که نوعی زیاده روی در مقابله به مثل دربرابر تعدی و جنایت جنایتکاران است .امااین سبب نزول مانع از برابری در مقابله به مثل نمی شود.^[۲۲۳]بلکه جواز تماثل وهمسانی رابیان می کند.حتی دراجرای کیفیت مجازات قصاص هم برابر بودن فعل جانی برخودجانی رابیان می کند.
اگرمقتول را باآهن کشته است قاتل با آهن کشته شود اگر با طناب یا چوب وسنگ کشته باهمان قصاص می شود.^[۲۲۴]فقها در انجام مراحل قصاص اختلاف نظر دارند عده ای مانند ابوحنیفه وابویوسف قائل به قصاص باشمشیر هستند.عده ای مانند مالک به برابری در انجام جنایت بر جانی قائل اند،اما اگر بعد از آن جانی زنده ماند ،مجازات تکرار می شود تا بمیرد اگر چه از عمل جانی بیشتر باشد،پس اگر جانی ،مجنی علیه را در آتش یا آب انداخت برای قصاص اورا در آتش یا آب می اندازندواگرزنده ماند دوباره در آب یاآتش انداخته می شود تا بمیرد .اما این معنای قصاص نیست چون قصاص زمانی است که مثل آن فعل بدون زیاده روی انجام شود.
وزیاده روی در قصاص تعدی است که خداوند متعال از آن بوسیله آیه قرآن نهی کرده است .«فمن اعتدی بعد ذلک فله عذاب الیم »^[۲۲۵]عده ای دیگر مانند ابن شبر قائل به برابری در قصاص بوسیله ی شمشیر هستندومی گویند:قصاص باشمشیر کفایت می کند ولازم نیست اگر جانی ،مجنی علیه را در آب یا آتش انداخته مانند آن انجام شود. چون استیفای آن در معنی آزار واتلاف اجزایی است که نابودکرده است.اگر قصاص تلف کردن جان دربرابر جان باشد ،عدم درنظرگرفتن نحوه قتل توسط قاتل است.^[۲۲۶].چون قاتل به یک شیوه مقتول راکشته است وبه یک شیوه دیگر ماننداعدام ازطریق طناب دار کشته می شود اختلاف نظردراجرای مراحل قصاص به اصل اجرای مجازات قصاص برجانی لطمه نمی زند اما باید به گونه ای باشد که زیاده روی دراستیفای حق ولی دم رخ ندهد.
استیفای حق قصاص براساس عدالت وبدون زیاده روی ازتضییع خون مسلمان جلوگیری می کندوخون مسلمان ها هدرنمی شود.^[۲۲۷] این استیفای عادلانه حق قصاص درموردکفاره هم کاربرددارد.پس هرگاه کفارراعقاب کردیدچونکه شماراعقاب کرده اندرعایت انصاف رابکنیدوآن گونه که شماراعقاب کرده اندعقاب کنید نه بیشتر.^[۲۲۸]
۲)حفظ حرمت خون مسلمان درروایات رعایت حرمت ها:
۱-۲)چگونگی حفظ حرمت خون مسلمانان درتزاحم با حرمت ها:
در روایات مانند آیات به برابری در مقابل تعدی در جنگ به ویژه در شکستن حرمت ها تأکید شده است.
درحفظ حرمت هاباید اهم ومهم رامدنظرقرارداد.حرمت خون مسلمان هامهم ترازحرمت ماه های حرام است.هرگاه مشرکین درماه های حرام جنگ راآغازکردندمسلمین برای حفظ حرمت خون انسان هاازخوددفاع می کنند.بی پاسخ نهادن حمله دشمنان موجب تضییع خون مسلمین می شود.
دفاع ازجان ومال مسلمین ازمصادیق دفاع مشروع است.مسلمان هابراساس حقوق اسلامی حق دفاع ازجان ومال خودرادارند این زمانی است که خوف هجوم دشمن به پناهگاههای مسلمانان باادله قوی وجودداشته باشد.^[۲۲۹] وشرایط ضروری برای مسلمان ها به وجود آید.که یکی ازآنها احتمال کشته شدن مسلمین درحمله مشرکان است.
علاء بن فضیل ازامام صادق(ع) نقل کرده است:« سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُشْرِکِینَ أَ یَبْتَدِئُهُمُ الْمُسْلِمُونَ بِالْقِتَالِ- فِی الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَالَ- إِذَا کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَبْتَدِءُونَهُمْ بِاسْتِحْلَالِهِ- ثُمَّ رَأَى الْمُسْلِمُونَ أَنَّهُمْ یَظْهَرُونَ عَلَیْهِمْ فِیهِ- وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ- وَ الْحُرُمات قِصاص وَ الرُّومُ فِی‌ هَذَا بِمَنْزِلَهِ الْمُشْرِکِینَ لِأَنَّهُمْ لَمْ یَعْرِفُوا لِلشَّهْرِ الْحَرَامِ حُرْمَهً وَ لَا حَقّاً- فَهُمْ یَبْدَءُونَ بِالْقِتَالِ فِیهِ- وَ کَانَ الْمُشْرِکُونَ یَرَوْنَ لَهُ حَقّاً وَ حُرْمَهً فَاسْتَحَلُّوهُ- فَاسْتُحِلَّ مِنْهُمْ وَ أَهْلُ الْبَغْیِ یُبْتَدَءُونَ بِالْقِتَالِ». درمورد مشرکین پرسیدم که آیا مسلمانان می توانند ابتدادر ماه حرام جنگ را آغاز کنند؟امام فرمودند :اگر مشرکان جنگ درآن ماه ها راحلال بشمرندوجنگ راآغازکنند ونظرمسلمانان نیز این باشد که مشرکان برآنهاغلبه می کنند ،مجاز است . وآن گفتار خدای عزیز وجلیل است که فرمود:«الشهر الحرام بالشهر الحرام والحرمات قصاص» و روم در این جا به منزله مشرکین است چون برای ماه حرام حرمت وحقی را نمی دانستند پس آنان ابتدا جنگ راشروع می کردندومشرکان هم باآن که برای ماه های حرام حق و حر متی قائل بودند،جنگ درآن را حلال ودرنتیجه (اسلام نیز)جنگ باآنها راجایزشمردواهل بغی جنگ را آغاز می کنند.^[۲۳۰]پس پاسخ به حمله مشرکین درماههای حرام ازراههای عدم تضییع خون مسلمان هامی باشد.زیرا اگر مسلمانان بامشرکان نجنگند کشته می شوند ومشرکان تاکشتن ساکنان دارالاسلام پیشروی می کنند وخون های بیشتری را تضییع می کنند.
دفع شرموجب خیرمی شود.تحریم جنگ نسبت به کسانی است که برای ماه های حرام ،حرمت قائل اندوهنوزجنگ راآغاز نکرده اند اماآنهایی که نسبت به ماه های حرام حرمت قائل نیستندوآغاز کننده جنگ هستند،جنگیدن باآنهادیگرحرمت ندارد.^[۲۳۱]چون خون مسلمان بایدحفظ شود.
۲-۲)مقدم بودن برخی حرمت هابرمجازات متعدیان به خون مسلمان:
در غیر جنگ حرمت حرم حتی در قتل شخص رعایت شده است . هرگاه جنگی رخ نداده باشدوقاتل به جاهایی که حرمت برای اجرای مجازات وجود داردمانندحَرم پناه برد،حرمت حرم باقی است.دراین حالت رعایت حرمت حرم موجب تضییع خون مسلمان نمی شود.چون باروش هایی مانندسختگیری برمجرم برای ادامه حیات وندادن آب وغذابه اوتسلیم می شودوفرقش بازمان جنگ این است که مهاریک نفر آسان ترازصدهاتن به هنگام جنگ است به همین سبب حرمت حرم درزمان جنگ درنظرگرفته نمی شودتاخون مسلمین محفوظ بماند.اماهرگاه محل وقوع جرم درحرم باشدبه خاطربی حرمتی مجرم به حرم،مجازاتش همان جا اجرامی شود. چون حرمت حرم رانگه نداشته است پس بهتر اجرای مجازات درحرم است تا اندکی ازبی حرمتی مجرم به حرم کاسته شود.
پس هرگاه کسی رادرحرم بکشند یاجنایتی درحرم مرتکب شودمجازات برمجرمین اجرا می شودچون حرمت حرم رانگه نداشته اندومانندجنایتی که جانی مرتکب شده مجازات خواهدشد.^[۲۳۲]
معاویه بن عمیر از امام صادق (ع)نقل کرده است: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ قَتَلَ رَجُلًا- فِی الْحِلِّ ثُمَّ دَخَلَ الْحَرَمَ- فَقَالَ لَا یُقْتَلُ وَ لَا یُطْعَمُ وَ لَا یُسْقَى- وَ لَا یُبَایَعُ وَ لَا یُؤْذَى حَتَّى یَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ فَیُقَامَ عَلَیْهِ الْحَدُّ- قُلْتُ‌ فَمَا تَقُولُ فِی رَجُلٍ قَتَلَ فِی الْحَرَمِ أَوْ سَرَقَ- قَالَ یُقَامُ عَلَیْهِ الْحَدُّ فِی الْحَرَمِ صَاغِراً- لِأَنَّهُ لَمْ یَرَ لِلْحَرَمِ حُرْمَهً- وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنِ اعْتَدى عَلَیْکُمْ- فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَیْکُمْ فَقَالَ هَذَا هُوَ فِی الْحَرَمِ وَ قَالَ فَلا عُدْوانَ إلّاعَلَى الظّالِمِینَ»^[۲۳۳]ازامام صادق(ع) در مورد مردی که مردی دیگر را در غیر حرم کشته سپس وارد حرم شده پرسیدم امام فرمودند:کشته نمی شودوبه اوغذا ونوشیدنی داده نمی شودوبااوخرید وفروش نمی شودواذیت نمی شود تااز حرم خارج شود پس حد براو اقامه می شود.گفتم مردی که شخصی را در حرم بکشد یا در حرم سرقت کند مجازاتش چگونه است ؟فرمودند:حد براودر حالی که به حالت ذلت است ،درحرم اقامه می شود چون حرمت حرم را نگه نداشته است وخداوند عزیز وجلیل می فرماید:«فمن اعتدی علیکم فاعتدواعلیه بمثل مااعتدی علیکم»سپس فرمودند:این درحالی است که که مجرم درحرم است وخداوند متعال می فرماید:«فلا عدوان الا علی الظالمین»
پس تاجایی می توان حرمت هارانادیده گرفت که حرمت مهم ترازآن نباشد.مانندقاتلی که به حرم پناه ببردکه قصاص نمی شودتاازحرم خارج شود.^[۲۳۴]امااگرحرمت مهم تری وجودداشته باشد،بی حرمتی به حرمت هامانندجنگیدن درحرم درحالی که آغازگرحمله دشمنان باشندکه ازحرم حمله می کنند،دیگرقابل اغماض نمی باشد.زیراخون مسلمانان راهدرمی دهددرحالی که بادفاع ازسپاه مسلمانان می توان مانع بی حرمتی وهدررفتن خون مسلمین شد.به این شیوه خون مسلمانان حفظ می شود.
۳-۲)نهی ازمثله دراحیای خون مسلمان:
روایات، همچون آیات به عدم زیاده روی در مقابله به مثل درزمان جنگ به ویژه از طریق مثله کردن دلالت می کند.زیرازیاده روی دراستیفای حق قصاص درزمان جنگ موجب احیای حرمت خون مسلمان نمی شودبلکه قصاص جنگجویان دشمن ازتضییع خون مسلمانان جلوگیری می کند.مثله کشته شدگان دشمن بی حرمتی هاراترویج می دهدوباعث می شودکه آنها هم شهدای مسلمانان رامثله کنند.وانواع بی حرمتی به مسلمین راتشدید می کند تا مشرکین با بغض وکینه بیشتری به نبرد وکشتن مسلمین مهیا شوند.
قصاص بایدمثل آنچه جانی کرده است بدون افراط درعقوبت باشد.^[۲۳۵]
امام حسن عسکری (ع)درموردنهی ازمثله کردن فرمودند:« أَوَّلُ مَنْ صُلِّیَ عَلَیْهِ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَمُّنَا حَمْزَهُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَسَدُ اللَّهِ وَ أَسَدُ الرَّسُولِ فَإِنَّهُ‌لَمَّا قُتِلَ قَلِقَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ حَزِنَ وَ عَدِمَ صَبْرَهُ وَ عَزَاءَهُ عَلَى عَمِّهِ حَمْزَهَ فَقَالَ وَ کَانَ قَوْلُهُ حَقّاً لَأَقْتُلَنَّ بِکُلِّ شَعْرَهٍ مِنْ حَمْزَهَ سَبْعِینَ رَجُلًا مِنْ مُشْرِکِی قُرَیْشٍ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَیْهِ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّابِرِینَ وَ اصْبِرْ وَ ماصَبْرُکَ إِلا بِالله وَلا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لاتَکُ فِی ضَیْقٍ مِما یَمْکُرُونَ وَ إِنَّمَا أَحَبَّ اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ أَنْ یَجْعَلَ ذَلِکَ سُنَّهً فِی الْمُسْلِمِینَ فَإِنَّهُ لَوْ قَتَلَ بِکُلِّ شَعْرَهٍ مِنْ عَمِّهِ حَمْزَهَ سَبْعِینَ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِکِینَ مَا کَانَ فِی قَتْلِهِ حَرَجٌ وَ أَرَادَ دَفْنَهُ وَ أَحَبَّ أَنْ یَلْقَاهُ اللَّهُ مُضَرَّجاً بِدِمَائِهِ وَ کَانَ قَدْ أَمَرَ أَنْ تُغَسَّلَ مَوْتَى الْمُسْلِمِینَ فَدَفَنَهُ بِثِیَابِهِ فَصَارَتْ فِی الْمُسْلِمِینَ سُنَّهً أَنْ لَا یُغَسَّلَ شَهِیدُهُمْ ». ^[۲۳۶]اولین کسی ازمسلمین که براونمازگزارده شدعموی ماحمزه پسرعبدالمطلب «أسدالله وأسدالرسول»بود.پس حمزه هرگاه کشته شدرسول خدا(ص) ناآرام واندوهگین شدوصبروشکیبایی اش رادرعزای عمویش ازدست داد.پس حضرت رسول(ص)سخن حقی رافرمودند که البته البته به ازای هرموی از حمزه هفتادمردازمشرکان قریش رابه قتل می رسانم.پس خداوندمتعال آیه۱۲۶نحل راوحی فرستاد« إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ماعُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصابِرِینَ وَ اصْبِرْ وَ ماصَبْرُکَ إِلا بِالله وَ لاتَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لاتَکُ فِی ضَیْقٍ مِما یَمْکُرُونَ» وخداوندتنهادوست داردکه صبررادرمیان مسلمانان سنت قراردهداگرپیامبر(ص)به تعداد هرموی حمزه هفتادتن ازمشرکین رابکشددرکشتن مشرکین به وسیله پیامبر(ص)حرجی نیست.پیامبر(ص)قصدکردکه حمزه رادفن کند.حمزه(ع)دوست داشت پروردگارش رادرحالی دیدارکندکه به خون خودآغشته است پیامبر(ص)قبلادستورداده بودکه میت مسلمانان غسل داده شود.پس حمزه(ع)رابالباسش دفن کردند.پس دربین مسلمانان سنت شدکه شهیدهای آنان غسل ندارد.
مثله تاحدی ناپسنداست که درجنگ ازمثله چهارپایانی که گوشتشان قابل خوردن است نهی شده وترک آن مستحب است.^[۲۳۷]چون زمینه بی حرمتی های دیگربه خون مسلمان هارابا عنصر انتقام فراهم می کند.که خون مسلمانان امنیت ومصونیت کمتری می یابد.
آیه پنجم:
۱)بی حرمتی به خون مسلمان درقتل غیر عمد:
شیوه های بی حرمتی به خون مسلمان همیشه یکسان نیست گاهی ازطریق قتل عمدرخ می دهد.گاهی هم ازطریق قتل غیرعمداست.درقتل غیرعمدهرچندکه قاتل قصدداردامافعلش فعل قتل نیست،موجب بی حرمتی به خون مسلمان است وازتضییع خون باید جلوگیری شود.شارع باتشریع مجازات به این کاراقدام نموده است.
قتل بی گناه دراسلام حرام است وباایمان ناسازگاراست ومومن جایزالخطاست پس بایدمواظب باشدتامرتکب قتل نشود.احترام جان مسلمان تاحدی است که ازقتل خطایی هم به آسانی نمی توان گذشت.^[۲۳۸] یکی ازمواردی که به خون انسان مسلمان تعرض می شود وازاو سلب حیات می کند ،قتل غیر عمد است .خداوند متعال می فرماید:«وَ ماکان لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إلاخَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُؤْمِنَهٍ وَ دِیَهٌ مُسَلَّمَهٌ إِلى أَهْلِهِ إِلّا أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کان مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُؤْمِنَهٍ وَ إِنْ کان مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثاق فَدِیَهٌ مُسَلَّمَهٌ إِلى أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُؤْمِنَهٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیام شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ تَوْبَهً مِنَ الله وَ کان الله عَلِیماً حَکِیماً»^[۲۳۹]. وهیچ مومنی رانسزد که مومنی را-جزبه اشتباه-بکشدوهرکس مومنی رابه اشتباه کشت ،باید بنده ی مومنی را آزاد وبه خانواده ی اوخونبها پرداخت کنندمگر اینکه آنان گذشت کنند.واگر (مقتول)از گروهی است که دشمنان شمایند (خود)وی مومن است (قاتل)بایدبنده ی مومنی راآزادکند(وپرداخت خونبها لازم نیست)واگر (مقتول )ازگروهی است که میان شماوآنان پیمانی است ،باید به خانواده وی خون بها پرداخت نماید وبنده مومنی را آزادکند وهرکس (بنده )نیافت باید دوماه پیاپی به عنوان توبه ای از جانب خدا ،روزه بدارد ..خداهمواره دانای سنجیده کار است.^[۲۴۰]

پروبرت و کیاتینگ (۲۰۰۰) بیان داشتند که آب اضافی در خاک باعث می­ شود که اکسیژن که برای سلول­ها حیاتی است مهیا نگردد و در این شرایط اختلال در تنفس ریشه به وجود آمده و با صدمه دیدن ریشه اندام­های هوایی نیز صدمه می­بینند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

لیائو و لین (۲۰۰۱) و سیتر و واترز (۲۰۰۳) اظهار داشتند که بسته شدن روزنه­ها به دلیل کاهش پتانسیل آب برگ و پژمرده شدن برگ­ها از جمله عوامل دیگر مؤثر بر کاهش میزان تنفس در شرایط غرقابی می­باشد. همچنین در شرایط غرقابی گاز H₂S در اثر فعالیت باکتری­ های بی هوازی تولید
می­گردد. این گاز یکی از عوامل کاهش دهنده میزان تنفس در گیاهان می­باشد.
بیکرو همکاران (۲۰۰۱) احداث پشته­های مرتفع برای زهکشی زمین و کاهش خسارت غرقابی شدن زمین در مناطق مرطوب را مثبت ارزیابی کردند. همچنین گزارش کردند زهکشی زمین­های غرقاب سبب افزایش عملکرد محصول می­ شود.
صمد و همکاران (۲۰۰۱) در شرایط غرقابی سرعت پیر شدن برگ­ها به دلیل انتقال عناصر غذایی N,P,K به برگ­های جوان افزایش می­یابد.
والدهوف و همکاران (۲۰۰۲) بیان داشتند که محدودیت فعالیت فتوسنتزی در شرایط اشباع خاک ممکن است با واکنش بیوشیمیایی که شامل فعالیت آنزیم رابیسکو است تغییر داده شود. کاهش زیست توده ممکن است به طور مستقیم با محدودیت روزنه­ای که مربوط به فتوسنتز خالص است مرتبط باشد که جذب یا آسیمیلاسیون کربن را کاهش می­دهد.
ویسر و همکاران(۲۰۰۳) بیان داشتند که اشباع خاک یکی از تنش­های غیر زنده است که در کنار خشکی، شوری و دما، رشد و نمو را تحت تاثیر قرار داده و به عنوان یک عامل محدود کننده برای بسیاری از گیاهان شناخته شده است. همچنین اظهار داشتند که میزان کاهش محصول به مدت دوره­ های غرقابی و میزان آب اضافی دارد.
دت و همکاران(۲۰۰۴) بیان داشتند مهمترین اثرات غرقابی کاهش جذب آب و مواد غذایی و اختلال در متابولیسم تنفس گیاه می­باشند.
پریس و همکاران (۲۰۰۱) دو سیستم زهکشی (با ایجاد بسترهای مرتفع ولی کم عرض، ۷/۱ متر و یا عریض، ۲۰ متر) را برای کاهش تنش وارده بر گیاهان کلزا، گندم، نخود و جو در اثر غرقاب بودن زمین ارزیابی کردند. نتایج این بررسی در سه سال اول طرح، حاکی از چهار برابر شدن محصول در بسترهای کم عرض بود.
آزمایشی که در موسسه بین المللی تحقیقات برنج کشور فیلیپین انجام شده است، در طی یک سال برنج و ذرت در تناوب با یکدیگر کشت گردید و سپس گیاهان علوفه­ای خانواده لگومینوز شامل دسمانتوس، کلیتوریا، مانگ بین و کروتالاریا یک هفته قبل از برداشت ذرت به صورت مخلوط با هم کشت شدند. در این تحقیق گیاهان لگومینوز یک چین به عنوان علوفه برداشت شدند و باقیمانده این گیاهان ۲ هفته قبل از کاشت برنج به عنوان کود سبز به زیر خاک برده شدند. این تحقیق نشان داد که ۱۱ تا ۶/۱۱ تن در هکتار مواد علوفه­ای شامل علوفه لگومینوز، کاه برنج، ساقه ذرت و باقیمانده مانگ بین تولید می­ شود که این مقدار علوفه احتیاجات غذایی پنج واحد دامی در سال را تأمین می­ کند (لیجا و گریتی، ۱۹۹۴)
گاردنر و همکاران (۱۹۹۴) در استرالیا اثر زهکش زیرزمینی را در کشت گندم تریتیکاله و کلزا در روش­های مختلف خاک­ورزی آزمایش کرده و افزایش عملکرد را از ۲ تا ۴ تن در هکتار در اثر ایجاد زهکش­ها مشاهده نمودند. همچنین اثر زهکشی در افزایش خلل و فرج خاک در تیمارهای زهکش مشهود بود.
گاریتی و پرنیتو (۱۹۹۶) در یک آزمایش گلدانی و مزرعه­ای در فیلیپین پاسخ لوبیا چشم بلبلی را به زهکش سطحی در اراضی شالیزاری که استعداد زهکش سطحی را داشتند مورد بررسی قرار دادند. نتایج آزمایش نشان داد که تغییرات کوچکی در زمان و سطح غرقابی محیط ریشه اثر محسوسی روی عملکرد گیاه گذاشت. به طوری­که وقتی سطح غرقابی محیط در یک دوره ۶ روزه منطبق بر سطح زمین بود، عملکرد به میزان ۴۰ تا ۱۰۰ درصد کاهش یافت ولی وقتی سطح ایستابی ۵ سانتی­متر پایین­تر از سطح زمین بود در همان دوره ۶ روزه فقط ۱۲ تا ۱۷ درصد کاهش محصول مشاهده شد.
تیمسینا و همکاران در سال­های ۱۹۸۶ تا ۱۹۸۸ در فیلیپین اثرات غرقابی بر رسیدن نخود فرنگی را در شالیزار و پس از برداشت برنج بررسی کردند. نتایج تحقیق نشان داد که کاهش عملکرد محصول در خاک­های اشباع، طی دو سال متوالی به میزان ۱۰ تا ۷۱ درصد بوده است.
سینگ و همکاران در ۱۹۸۸ اثر گیاهان کنف بنگال، لوبیا چشم بلبلی و لوبیای خوشه­ای را به عنوان کود سبز بر روی برنج غرقابی مورد مطالعه قرار دادند. در این بررسی لوبیای چشم بلبلی و کنف بنگال بیشترین مقدار ازت را برای برنج تأمین نمودند.
آزمایشی که در هند توسط کالرو و همکاران (۱۹۹۸) در ارتباط با نیاز فسفر در تناوب برنج- گندم انجام گرفته نشان داده است که عملکرد برنج با کاربرد ۱۳ کیلوگرم فسفر در هکتار افزایش و با ۲۶ کیلوگرم در هکتار در تناوب گندم-برنج، عملکرد برنج کمی کاهش یافته است.
سیجو و همکاران (۱۹۹۳) تناوب­های مختلف کاشت محصولات زراعی را بر عملکرد برنج در یک خاک لومی شنی با اسیدیته ۱/۸ و کربن آلی ۲۸/۰ درصد مورد مقایسه قرار دادند. تناوب­هایی که استفاده شده ­اند عبارت بودند از گندم، ذرت زمستانه، نخود سبز، نخود فرنگی، سیب زمینی، کلم سوئدی، سیب زمینی- ذرت زمستانه نشایی، شلغم هندی - کلم سوئدی - نخود سبز، سیب زمینی –آفتابگردان و شلغم هندی -آفتابگردان. نتایج بررسی نشان داد که میانگین عملکرد برنج بعد از گندم (که سیستم کشت غالب در شمال هند می­باشد) کمترین و به مقدار ۸/۴ تن در هکتار و بعد از تناوب سیب زمینی با ذرت زمستانه بیشترین و به مقدار ۵/۶ تن در هکتار بوده است. همچنین بیشترین درآمد خالص مربوط به تناوب برنج- سیب زمینی- ذرت زمستان نشایی و کمترین در آمد خالص و کمترین بازده مصرف کود مربوط به تناوب برنج گندم بوده است.
فلاح در سال ۱۳۵۸ بررسی کشت شبدر برسیم با سه واریته برنج را در سه منطقه آمل، محمود آباد و ساری به اجرا در آورد. نتایج به دست آمده نشان دادند که توفیق کشت محصولات در شالیزار بستگی به زهکشی و جلوگیری از آبگیر شدن زمین در طی دوره رشد دارد. همچنین میزان عملکرد شبدر در شرایط زود کاشت (پس از درو کردن واریته­های زودرس برنج) بیشتر از عملکرد شبدر در حالت دیر کاشت (پس از درو کردن واریته­های دیررس برنج) است. نتایج این تحقیق در مورد مصرف کود نشان داد که مصرف کود ازته پس از یک دوره کاشت شبدر در واریته­های پرمحصول به نصف تقلیل می­یابد و برای واریته طارم می­توان از مصرف کود ازته صرفنظر کرد. همچنین نتایج نشان دادند که مصرف کود بر روی برنج و شبدر موجب افزایش میزان فسفر قابل جذب خاک شده است.
مهندسین مشاور نیوپن کوئی ژاپن در سال ۱۹۷۱ با هدف بررسی مسایل کشت دوم بعد از برنج در استان گیلان به منظور افزایش قدرت اقتصادی کشاورزان و رهایی از کشت تک محصولی بررسی­هایی انجام دادند. در این بررسی بر اساس شرایط آب و هوایی گیلان و با تکیه بر داده ­های هواشناسی ده­ساله و با توجه به شروع بارندگی گسترده در شهریور و همچنین لزوم اجتناب از تلاقی زمان برداشت کشت دوم با شروع کشت شالی، هشت نوع محصول شامل چاودار ایتالیایی، چاودار انگلیسی، چاودار ایرانی، شبدر ایرانی و شبدر برسیم، باقلا علوفه­ای، ماش و کلزا انتخاب و کشت گردیدند. از بین این گیاهان چاودار ایتالیایی، چاودار انگلیسی، چاودار ایرانی و شبدر ایرانی به دلیل محصول کم و داشتن ریشه ­های فیبری که مانع آماده ­سازی زمین برای شالی می­ شود، مناسب کشت تشخیص داده نشدند. ولی ماش، شبدر برسیم، باقلا علوفه­ای و کلزا به دلیل آسانی بذر پاشی، بالا بودن امکان هضم توسط دام و امکان افزایش محصول با جلو انداختن تاریخ کشت، مناسب­تر تشخیص داده شدند. در عین حال عنوان شد که باقلا علوفه­ای و کلزا در شرایط غرقابی و عدم زهکش رشد خوبی نخواهد داشت. برای آماده ­سازی زمین و برخورد با مسأله غرقابی نیز ایجاد جویچه­های کوچک با عمق ۷ سانتی­متر و فاصله ۶۰ سانتی­متر در طول کرت به عنوان یک روش استاندارد پیشنهاد شده است که با داشتن ادوات مناسب، تهیه زمین و ایجاد شیار ممکن می­گردد.
تحقیقات قربانی و همکاران در سال­های ۷۸ و ۷۹ در خصوص تعیین گیاهان مناسب برای کشت دوم با هدف تولید علوفه در اراضی شالیکاری گیلان بر روی ۱۲ گونه مختلف که عبارت بودند از: کلزا، شبدر برسیم، شبدر سفید، ماشک ویلوسا، لولیم، جو پروداکتیو، یولاف، ارزن علوفه­ای، ماشک معمولی، اسپرس قزوین، شبدر ایرانی و شبدر برسیم مقاوم به سرما، نشان داد که سود خالص مربوط به چهار گیاه ماشک معمولی، جو پروداکتیو، یولاف و شبدر ایرانی منفی بوده و در حقیقت به جای سود، زیان حاصل شده است. در نتیجه چهار گیاه مذکور برای کشت دوم دراراضی شالیزاری گیلان مناسب نبوده و قابل توصیه نمی ­باشد.
قناد آموز و همکاران (۱۳۸۱) با هدف تعیین ارقام مناسب کلزا به عنوان کشت دوم در شالیزارهای گیلان، تحقیقی در حوزه شهرستان­های “ماسال، آستارا، املش، شفت، تالش، لاهیجان، فومن، صومعه سرا، رضوانشهر، رشت، آستانه اشرفیه، سیاهکل، رودبار و رودسر” به عمل آوردند. در این تحقیق مزارع کشت انتخابی از نظر بافت خاک واجد شرایط مناسب برای کشت کلزا بودند. پس از برداشت برنج، مراحل آماده ­سازی زمین شامل شخم، دیسک و ماله­کشی انجام گرفت و ارقام PF و Hyola 308کلزا کشت شد. میزان نتایج تحقیق، عملکرد ارقامPF و Hyola 308را در بعضی از قطعات طرح ۸/۱ تن در هکتار و در بعضی از قطعات ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار نشان داد و میانگین کل عملکرد ارقام در شالیزارهای استان ۶۲۳ کیلوگرم در هکتار به دست آمد. نتایج نشان داد که رقم Hyola 308نسبت به رقم PF عملکرد بیشتری داشته و حدوداً یک هفته زودرس­تر بوده است. در این آزمایش محدودیت­های کشت کلزا به شرح ذیل عنوان شد:
- آبگیر بودن اراضی و وجود نداشتن زهکش­های مناسب
- بافت سنگین خاک­های شالیزاری
- مکانیزه نبودن و عدم وجود تجهیزات و ادوات مناسب برای کاشت و برداشت کلزا
- بالا بودن هزینه­ های تولید و پایین بودن قیمت محصول
درزی و همکاران (۲۰۱۳) ﺗﺄثیر هیدرولوژیکی سیستم­های زهکشی مختلف را در یک پایلوت مطالعاتی به وسعت ۵/۴ هکتار در اراضی شالیزاری دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی ساری مورد بررسی قرار دادند. اندازه ­گیری­های مورد نظر در دو سال ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ در فصل رشد کلزا و برنج انجام گرفت. تیمارهای زهکشی عبارتند از: ۱- سیستم زهکشی با عمق ۹۰ سانتی­متر و با فاصله ۳۰ متر ۲- زهکشی با عمق ۶۵ سانتی­متر و فاصله ۳۰ متر ۳- زهکشی با عمق ۶۵ سانتی­متر و با فاصله ۱۵ متر ۴- زهکشی دو عمقی که شامل دو عمق ۶۵ و ۹۰ سانتی­متر و با فاصله ۱۵ متر ۵- زهکشی سطحی (شاهد). مولفه­های بیلان آبی هم در فصل رشد برنج و هم کلزا تعیین گردید. عمق سطح ایستابی و دبی زهاب خروجی در طول دوره زهکشی به طور روزانه اندازه ­گیری گردید. در فصل رشد کلزا تیمارهای D_0.9L₃₀، زهکشی دو عمقی، D_0.65L₃₀ و D_0.65L₁₅ به ترتیب ۴۴%، ۵/۵۱%، ۴۳% و ۵/۶۰% از کل بارندگی را از پروفیل خاک خارج می­نماید. زهکش­های کم­عمق در کنترل سطح ایستابی در مقایسه با زهکش­های عمیق ﻣﺆثرتر بود که با نتایج تحقیقات قبلی مغایرت دارد که دلیل این امر می ­تواند وجود خاک­هایی با نفوذپذیری پایین باشد و با توجه به این­که سیستم زهکشی تازه احداث گردیده و با گذشت زمان و بهبود ساختمان خاک می­توان انتظار داشت که نتایج اصلاح گردد. بر پایه این نتایج، مدیریت آب از طریق ایجاد سیستم­های زهکشی زیرزمینی می ­تواند شرایط کشت را برای محصولات کشت دوم فراهم سازد.
کابوسی (۱۳۸۴) به کارگیری پوسته برنج به عنوان پوشش زهکش در شرایط آزمایشگاهی را مورد بررسی قرار داد .نتایج حاصل از این تحقیق نشان می­دهد که هدایت هیدرولیکی پوسته برنج در مقایسه با سایر پوشش ­های آلی و همچنین شن و گراول بیشتر است. پوشش پوسته برنج در مقایسه با پوشش شن و ماسه کارکرد فیلتری مناسبی داشته است، به طوری­که در تمام آزمایشات علیرغم شیب هیدرولیکی زیاد، پوشش پوسته برنج مانع از ورود هر گونه رسوبی به داخل زهکش گردید. همچنین این پژوهش نشان داد که پایین بودن ضریب یکنواختی پوشش پوسته برنج (۸/۲) حاکی از یکسان بودن نسبی اندازه ذرات پوشش است. یکنواخت بودن پوشش باعث می­ شود که امکان انسداد پوشش افزایش یابد و به این دلیل در روش USBR جهت طراحی پوشش ­های معدنی حداقل مقدار ضریب یکنواختی پوشش برابر چهار توصیه شده است.
ابراهیمیان (۱۳۸۶) عملکرد سیستم زهکشی زیرزمینی با پوسته برنج (مطالعه موردی: بهشهر) را مورد ارزیابی قرار داد. ‌با ارزیابی عملکرد سیستم زهکشی اجرا شده و بررسی نقاط قوت و ضعف آنها، می­توان نگاهی جامع­تر برای طراحی و اجرای بهینه در طرح­های آینده در اختیار برنامه­ ریزان و طراحان قرار داد. در این راستا این تحقیق در اراضی تحت زهکشی شرکت ران بهشهر به منظور ارزیابی عملکرد سیستم زهکشی زیرزمینی و پوشش پوسته برنج انجام شده است. برای مطالعات صحرایی ۱۱ عدد پیزومتر بین دو خط زهکش زیرزمینی S3PD14 و S3PD15 نصب گردید. در طی فصول بارندگی در سال ۱۳۸۵، پارامترهای عمق سطح ایستابی، شدت تخلیه زهکش­ها و خصوصیات کیفی خاک و زه­آب اندازه ­گیری شده است. نتایج نشان داده است که عملکرد سیستم زهکشی زیرزمینی در کنترل سطح ایستابی، شدت تخلیه و کاهش شوری خاک ضعیف بوده است. برای ارزیابی پوشش زهکش افت جریان نزدیک­شونده در اطراف لوله زهکش نیز اندازه ­گیری گردید. براساس داده ­های صحرایی، مقادیر مقاومت جریان نزدیک­شونده (Wap)، ثابت جریان نزدیک­شونده (apα) و نسبت افت جریان نزدیک­شونده (Fap) برای بررسی عملکرد پوشش پوسته برنج در هر دو خط زهکش بدست آمده­اند. محاسبات نشان می­دهد که عملکرد پوسته برنج در زهکش S3PD15 بهتر از زهکش S3PD14 بوده است. ارزیابی گسترده بر روی پوشش پوسته برنج نشان می­دهد که عملکرد مناسب پوسته برنج به شور و قلیا بودن خاک، شرایط نصب و ویژگی­های خاک دست خورده اطراف زهکش بستگی دارد. رابطه جریان- بار املاح نشان داد که تغییرات ماهانه میزان املاح همبستگی مستقیمی با تغییرات ماهانه حجم زهاب دارد. میزان کل نمک خارج شده توسط کل شبکه زهکشی منطقه مورد مطالعه بسیار بالا می­باشد که با توجه به اینکه نقطه خروجی شبکه زهکشی زیست­گاه پرندگان و حیات وحش است این میزان املاح می ­تواند مشکل­ساز باشد. در نهایت پیشنهاداتی برای عملکرد بهتر سیستم زهکشی و پوشش پوسته برنج و همچنین توصیه­هایی جهت کاهش اثرات مخرب زیست محیطی ارائه شده است.
حقایقی مقدم و همکاران (۱۳۸۳)، با هدف ارزیابی روابط حاکم بر طراحی زهکش­های زیرزمینی در منطقه مغان اقدام به انجام مطالعه­ ای نمود. نتایج نشان داد که عمق سطح ایستابی بیشتر از یک متر و حداقل ١٠٩ سانتی­متر بوده است. بنابراین زهکش­ها از نظر کنترل سطح ایستابی به خوبی عمل می­ کنند. براساس اندازه ­گیری­های انجام شده، متوسط شوری آب آبیاری ۱۵/۲ دسی­زیمنس بر متر و متوسط شوری آب خروجی از زهکش ها ۸/۱۳ دسی­زیمنس بر متر به دست آمده است. بنابراین زهکش­ها باعث شستشوی املاح در ستون خاک گردیده و محیط مناسب برای رشد و نمو گیاهان را فراهم می­آورند. همچنین با مقایسه هدایت هیدرولیکی بدست آمده از معادله هوخهات و با روش چاهک به این نتیجه رسید که برآورد ضریب هدایت هیدرولیکی با روش چاهک انطباق خوبی با شرایط واقعی داشته و می­توان از داده ­های آن در طراحی زهکش­های زیرزمینی استفاده به عمل آورد.
میرزایی(۱۳۸۱) فاصله ۲۰۰ متری زهکش­های مزرعه را در بیشتر اراضی شالیزاری تجهیز شده نامناسب دانست و بر اساس مطالعات پایه زهکشی در اراضی غرب شهرستان ساری به وسعت ۳۰۰۰ هکتار، مناسب­ترین الگو جهت طراحی شبکه ­های زهکشی زیرزمینی اراضی شالیزاری را روش یکنواخت (با بهره گرفتن از فرمول هوگوت) دانست. بطوری­که زهکش­های زیرزمینی آب­های جمع­آوری شده را به زهکش­های روبازی در فواصل ۲۰۰ متری تخلیه نمایند.
پذیرا (۱۳۸۷) پیشنهاد کرده است که تغییر وضعیت فیزیکی و هیدرولیکی اراضی شالیزاری"سنتی” در گرو اجرای برنامه ­های تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری است. بنابراین بهتر آنست که در حالت­هایی که ضرورت تعبیه سامانه زهکشی زیرزمینی مسجل می­گردد، برای هر قطعه زراعی حداقل یک خط زهکش زیرزمینی با ویژگی­های بیان شده قبلی، برای اجرا در نظر گرفته شود. تنها در این شرایط است که امکان اعمال مدیریت آبیاری و زهکشی برای هر قطعه زراعی بصورت مستقل فراهم خواهد شد. تجربیات موفق بعضی کشورهای آسیای جنوب شرقی ( از جمله کشور ژاپن ) موید این توصیه و پیشنهاد می­باشد.
یکی از بهترین روش­های طراحی زهکش­ها، بررسی سیستم زهکشی موجود در منطقه است. کریمی و همکاران (۱۳۸۶) در تحقیقات خود به منظور ارزیابی سیستم زهکشی زیرزمینی با پوشش پوسته برنج در اراضی شالیزاری، کرت شالیزاری یک هکتاری واقع در مرکز ترویج و توسعه تکنولوژی هراز در شهرستان آمل که در سال ١٣٧٣ سیستم زهکشی زیرزمینی لوله­ای در آن احداث گردید را مورد مطالعه و بررسی قرار دادند. پارامترهای زهکشی مانند، ضریب آبگذری(K)، تخلخل قابل زهکشی (μ) و ضریب عکس­العمل محاسبه شدند. هیدروگراف دبی، هیدروگراف ارتفاع سطح ایستابی بدست آمد. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که سیستم زهکشی دارای عکس­العمل سریع بوده و سطح آب زیرزمینی در اثر زهکشی به سرعت افت می­ کند. افت سریع سطح ایستابی در چاهک­های مشاهداتی حاکی از کارکرد بسیار خوب سیستم زهکشی زیرزمینی می­باشد.
کریمی و همکاران (۱۳۸۸) در تحقیقات خود به منظور بررسی شبکه زهکشی زیرزمینی لوله­ای در اراضی شالیزاری، کرت شالیزاری یک هکتاری واقع در مرکز ترویج و توسعه تکنولوژی هراز که در سال ۱۳۷۳ سیستم زهکشی زیرزمینی لوله­ای در آن احداث گردید، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. در سال ۱۳۸۵ پارامترهای زهکشی مانند ضریب آبگذری(K)، تخلخل قابل زهکشی(μ) ، ضریب عکس­العمل این شبکه اندازه ­گیری و محاسبه شدند. هیدروگراف دبی، هیدروگراف ارتفاع سطح ایستابی و رابطه بین دبی زهکشی زیرزمینی و عمق سطح ایستابی به صورت نمودارهایی ارائه گردید. بررسی­های تکمیلی در سال ۱۳۸۶ صورت گرفت که شامل ترسیم هیدروگراف­های ۲۵ ساعته بوده که دبی آن در زمان شروع تخلیه ۲۰ لیتر در ثانیه و پس از ۲۵ ساعت در مقدار ۴/۱ لیتر در ثانیه ثابت باقی ماند (دبی طراحی ۹/۵ لیتر بر ثانیه بوده است). مقایسه درصد وزنی رطوبت و وزن مخصوص ظاهری خشک در اعماق مختلف بیانگر تعییرات شدید قبل و بعد از ۱۰ سانتی­متری بالای لوله است که حاکی از وجود پوسته برنج به ضخامت ۱۰ سانتی­متر روی لوله می­باشد. آزمایشات انجام شده روی نمونه خاک اطراف لوله زهکش نشان می­دهد که مواد آلی زیادی در آنجا وجود دارد. زه­آبهای خروجی از سیستم زهکشی مورد مطالعه زلال و شفاف بوده که عدم وجود ذرات خاک یا فیلتر را تایید می­نماید.
فرزام صفت و همکاران (۱۳۸۹) به بررسی اثر شدت زهکشی در دوره­ های مختلف رشد کلزا به عنوان کشت دوم بعد از برنج پرداختند. که برای بررسی اثر غرقابی (زهکشی ناکافی) بر عملکرد کلزا، یک مطالعه گلدانی با مدت­های غرقابی ۲، ۵، ۷ و ۱۰ روز و اعماق ایستابی ۱۰- ، ۵- ، ۰ ، ۵+ سانتی­متری از سطح خاک، در سه مرحله­ رشد گیاه شامل مراحل گیاهچه­ای، آغاز گلدهی و ۵۰ درصد گلدهی به صورت طرح فاکتوریل در قالب بلوک­های کامل تصادفی مورد آزمایش قرار گرفتند. رقم کلزا در این مطالعه Hyola 308 بود. افزایش مدت غرقابی باعث کاهش معنی­دار عملکرد، اجزای عملکرد و صفات گیاهی بجز وزن هزاردانه شد. بطوری­که افزایش مدت غرقابی از ۲ روز به ۱۰ روز باعث به ترتیب ۲/۱۹% و ۸% کاهش عملکرد دانه و درصد روغن گردید. هر چند که کاهش عملکرد دانه در سه روز اول چندان چشمگیر نبود ولی به طور متوسط با هر روز افزایش مدت غرقابی از ۲ روز به ۱۰ روز عملکرد دانه و درصد روغن به ترتیب ۹۴/۰ گرم و ۴۴/۰ درصد کاهش یافت. همچنین عملکرد و وزن هزاردانه با کاهش عمق ایستابی تا ۱۰- سانتی­متری خاک به ترتیب ۷/۱۱ و ۴/۷ درصد افزایش یافت. ضمن اینکه به طور متوسط هر سانتی­متر کاهش عمق ایستابی از ۵+ تا ۱۰- سانتی­متری خاک، عملکرد دانه و درصد روغن را به ترتیب ۲۳/۰ گرم و ۱۵/۰ درصد افزایش داد. بین غرقابی در دوره­ های مختلف رشد از نظر عملکرد و تعداد خورجین­ها تفاوت معنی­داری وجود نداشت. اما صفات تعداد دانه در خورجین و درصد روغن به غرقابی در مرحله سوم (۵۰% گلدهی) و صفت هزار دانه به غرقابی در مرحله اول (گیاهچه­ای) حساس­تر نشان داده­اند.
نوری و همکاران در سال ۱۳۸۹ عملکرد مدل SWAP را در شبیه­سازی تغییرات سطح ایستابی و شدت جریان زهکشی زیرزمینی در واحد زراعی تحت کشت گندم و ذرت دانه­ای واقع در شبکه آبیاری وشمگیر در استان گلستان مورد ارزیابی قرار دادند. نتایج حاکی از تطابق خوب مقادیر شبیه­سازی و اندازه ­گیری شده عمق آب زیرزمینی و شدت جریان زهکشی است. در نتیجه از SWAP به عنوان مدلی توانمند در برآورد ﻣﺆلفه­های هیدرولوژیکی سیستم زهکشی و مدیریت زهاب در اراضی فاریاب می­توان استفاده نمود.
سمیع­پور و همکاران در سال ۱۳۸۹ تحقیقی به منظور تعیین عمق و فاصله بهینه لوله­های زهکش زیرزمینی بر اساس افزایش عملکرد محصول و کاهش مقدار زهاب خروجی با کمک دو مدل شبیه­سازی انجام دادند. مدل­های SWAP و DRAINMOD در شرایط مزرعه مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفتند. برای این منظور از آمار جمع­آوری شده در سال­های ۸۰ و ۸۱ در واحد نیشکر میرزا کوچک خان در استان خوزستان استفاده شد. نتایج نشان داد که مدل SWAP در دوره­ های واسنجی و صحت­یابی، نوسانات سطح ایستابی را با دقت بیشتری نسبت به مدل DRAINMOD شبیه­سازی کرد. برای تعیین عمق و فاصله بهینه با بهره گرفتن از این مدل­ها، برای ۲۸ ترکیب مختلف عمق و فاصله، عملکرد نسبی و مقادیر آب زهکشی­شده، شبیه­سازی گردید. سپس برای حداقل عملکرد نسبی ۸۰ درصد، در هر یک از مدل­ها ۴ عمق و فاصله مختلف تعیین شد. در نهایت عمق و فاصله­ای به عنوان عمق و فاصله بهینه انتخاب گردید که کمترین مقدار آب زهکشی­شده را به­ همراه داشت. برای مدل SWAP عمق ۱۶۰ سانتی­متر و فاصله ۲۵ متر و برای مدل DRAINMOD عمق ۱۱۵ سانتی­متر و فاصله ۱۵ متر به عنوان عمق و فاصله مناسب انتخاب گردید. این تفاوت­ها احتمالاً به دلیل متفاوت بودن تابع تولید در دو مدل است و نیز این که در مدل DRAINMOD آثار ﺗﺄخیر زمان کشت، شرایط بسیار مرطوب و بسیار خشک به صورت ترکیبی به کار گرفته می­شوند تا آثار تجمعی آنها بر عملکرد قابل پیش ­بینی و برآورد باشد. اما در مدل SWAP، به دلیل عدم وجود اطلاعات کافی، از مدل گیاهی ساده استفاده شده است که در آن اثر تنش­های خارجی لحاظ نمی­ شود.
وردی نژاد و همکاران در سال ۱۳۹۱ به منظور ارزیابی عملکرد سیستم زهکشی زیرزمینی ران بهشهر، از مدل شبیه­سازی شرایط غیر ماندگار زهکشی، SWAP، استفاده کردند. نتایج نشان داد مقادیر شبیه­سازی شده تخلیه زهکش و سطح ایستابی تطابق خوبی با مقادیر اندازه ­گیری داشت. همچنین مدل SWAP توانست با دقت قابل قبولی شوری خاک و زه­آب خروجی را شبیه­سازی نماید.
یزدانی و همکاران (۱۳۸۶) به مقایسه نوع و فواصل مختلف زهکشی سطحی در کشت کلزا پس از برداشت برنج در رشت پرداختند. کشت دوم در اراضی شالیزاری استان گیلان یکی از راهکارهای استفاده بهینه از زمین، تقویت اقتصاد خانوارهای کشاورز و تامین دانه­ های روغنی است. اما به دلیل بارندگی زیاد و حالت غرقابی شالیزارها در نیمه دوم سال و حساسیت اکثر گیاهان به غرقاب بودن زمین، این مهم به اندازه کافی تحقق نیافته است. برای کشت دوم در شالیزارها، انجام زهکشی غیر قابل اجتناب است. به دلیل چسبندگی خاک­های شالیزاری، رطوبت زیاد و یک­ساله بودن تغییرات ایجاد شده در سطح زمین، زهکشی سطحی باید با شرایط شالیزارها تطبیق داده شود به طوری­که با کمترین هزینه و زمان ممکن قابل انجام باشد. به این منظور، در مزرعه تحقیقاتی مؤسسه تحقیقات برنج کشور در رشت، زهکش­های طولی با فاصله ۲، ۴، ۶، ۸ و ۱۰ متر و عمق ۲۰سانتی­متر به عنوان تیمار اصلی، در دو حالت با زهکش­های عرضی به فاصله یک متر و عمق ۱۰ سانتی­متر و بدون زهکشی عرضی، به عنوان تیمار فرعی، به صورت کرت­های خرد شده و بر مبنای طرح بلوک­های کامل تصادفی در سه تکرار آزمایش شدند. گیاه کلزا، رقم PF، به صورت دست­پاش، به عنوان کشت دوم پس از برنج در سال ۱۳۷۹ کاشته شد. عملکرد و اجزای عملکرد کلزا در این تیمارها مورد مقایسه آماری قرار گرفتند. نتایج نشان داد که اثر فاصله زهکش­ها بر عملکرد دانه، دوره رسیدن و تعداد بوته در متر مربع و همچنین اثر زهکشی عرضی بر عملکرد دانه، ارتفاع بوته، نیتروژن باقی­مانده در خاک، دوره رسیدن و تعداد بوته در متر مربع در سطح ۱% معنی­دار است. بیشترین عملکرد (۲۴۹۳ کیلوگرم در هکتار) مربوط به تیمار زهکش طولی با فاصله ۴ متر و دارای زهکش عرضی بود، گرچه تیمارهای ۶ و ۲ متری ( با زهکش عرضی) نیز عملکرد ۲۲۴۱ و ۱۸۱۷ کیلوگرم در هکتار داشتند. در تیمارهای بدون زهکشی عرضی، تیمار زهکش ۲ متر دارای بیشترین عملکرد (۱۳۲۴ کیلوگرم در هکتار) بود. با محاسبه هزینه زهکشی و سایر هزینه­ها، تیمارهای ۴ و ۶ متری زهکش­ها با جویچه­های عرضی می­توانند حدود دو برابر هزینه انجام شده را بازگشت دهند. به دلیل بارندگی زیاد ماه های آبان، آذر و دی ۱۳۷۹ می­توان نتیجه گرفت که نتایج این طرح در سال­های با بارندگی کمتر از سال ۱۳۷۹ نیز قابل استفاده است.
صفوت و ریتزما^[۶] در سال ۱۹۹۰ به ارزیابی ضوابط طراحی در حوضه آبریز دلتای رودخانه نیل در مصر پرداخته که ۹ سال به طول انجامید و در این مطالعه به بررسی پارامترهای الگوی کشت، عملکرد محصول، شوری خاک، سطح ایستابی، کمیت و کیفیت زه­آب و فشار مضاعف^[۷] در سیستم زهکشی زیرزمینی پرداختند. نتایج این مطالعه نشان داد که تمام گونه­ های گیاهی پس از نصب و راه ­اندازی زهکش­های زیرزمینی افزایش محصول چشمگیری داشته اند. برای بهترین شرایط رشد و نمو برای کلیه گونه­ های گیاهی کشت شده لازم است که متوسط عمق سطح ایستابی بین زهکش­ها تا سطح زمین ۸۰ سانتی­متر باشد. برای دستیابی به شرایط مطلوب زهکشی باید لوله­های زهکشی در عمق ۲/۱ تا ۴/۱ متر نصب شوند.
گیتجنز^[۸] و همکاران (۱۹۹۷) اقدام به مطالعه طراحی سیستم زهکشی با ملاحظه مدیریت کیفیت آب پرداختند. نتایج نشان داد که عمق و فاصله زهکش بر روی کیفیت زه­آب تاثیرگذار است. مطالعه ایشان نشان داد که تنها استفاده از معادلات سنتی) رایج) طراحی زهکشی که برای کنترل ماندابی و شوری به کار می­روند، برای مدیریت کیفیت آب ناکافی می­باشند و پیشنهاد کردند که این معادلات بایستی با مدل­های هیدرودینامیکی و شیمیایی ترکیب شوند تا بتواند انتقال آب و مواد شیمیایی را از لحظه نفوذ تا مرحله تخلیه زهکش شبیه­سازی نمایند.
کارتر و کمپ^[۹] در سال ۱۹۹۴ در مطالعه­ ای به بررسی تاثیر فاصله زهکش­ها بر کنترل سطح ایستابی از طریق تاثیر بر میزان بازده محصول نیشکر پرداختند. در این مطالعه سه فاصله زهکش ٢٨ ،١۴ و ۴٢ متری مورد آزمایش واقع شد که در نتیجه آن، معلوم شد که فاصله­های زهکش ١۴ و ٢٨ متری بر کنترل سطح ایستابی بیشتر موثر واقع می­شوند. متوسط محصول سالیانه شکر در فاصله زهکش ١۴ متری برابر با ۶٠۴١ کیلوگرم در هکتار، در فاصله زهکش ٢٨ متری برابر با ۶٠٢٩ کیلوگرم در هکتار و در فاصله زهکش ۴٢ متری ۵٧٨٨ کیلوگرم در هکتار بود. در نهایت فاصله زهکش­های توصیه شده با توجه به هزینه و سود موجود، ۴٢ متر انتخاب شد.
سلحشور (۱۳۸۳) در اراضی شالیزاری شمال کشور به منظور بررسی اثرات زهکشی و کود نیتروژنه بر عملکرد و اجزاء عملکرد کلزا پژوهشی در مزرعه آزمایشی موسسه تحقیقات برنج کشور (رشت) به صورت اسپیلیت پلات بر مبنای طرح بلوک‌های کامل تصادفی با کشت رقم Hyola 308 در سه تکرار اجرا گردید. تیمارها شامل زهکشی در سه سطح ۱- بدون زهکش ۲- زهکش سطحی با فاصله ۲ متر و عمق متوسط ۱۵ سانتی‌متر ۳- زهکش سطحی با فاصله ۴ متر و عمق متوسط ۱۵ سانتی‌متر با جویچه‌های عرضی به فاصله ۱ متر با عمق متوسط ۷ سانتی‌متر) و کود نیتروژنه در چهار سطح (۰، ۱۵۰، ۲۰۰ و ۲۵۰ کیلوگرم نیتروژن خالص در هکتار که به صورت ۳/۱، ۳/۱، ۳/۱ تقسیط گردید) بودند. نتایج نشان داد، زهکشی باعث افزایش معنی‌دار عملکرد، اجزای عملکرد و تمام صفت‌های گیاهی بجز درصد پروتئین دانه می‌گردد. به­گونه‌ای که تیمارهای زهکش ‌۲ و ۴ متری نسبت به تیمار بدون زهکش به ترتیب ۹۸/۱ و ۸۷/۱ برابر عملکرد دانه، ۰۶/۲ و ۹۹/۱ برابر عملکرد روغن و ۰۲/۲ و ۹۷/۱ برابر عملکرد پروتئین را افزایش، اما درصد پروتئین دانه را به میزان ۲۱/۴ تا ۷۶/۹% کاهش دادند. کود نیتروژنه نیز باعث افزایش معنی‌دار عملکرد، اجزای عملکرد و تمام صفت‌های گیاهی بجز درصد روغن گردید. به طوری­که عملکرد دانه و درصد پروتئین را به ترتیب به میزان ۰۸/۱۹۹ تا ۶۰/۲۳۹% و ۳۱/۵ تا ۶۰/۷% افزایش و درصد روغن را به میزان ۷۴/۰ تا ۳۵/۳% کاهش داد. بین درصد روغن و درصد پروتئین دانه نیز همبستگی منفی مشاهده شد. به طور کلی در خاک‌های سنگین شالیزاری مناطق با بارندگی بالا با در نظر گرفتن کلیه جوانب (مسایل زیست محیطی، شرایط خاک، سهولت اجرا، هزینه و …) می‌توان زهکش ۴ متری را با حداقل ۱۵۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار پیشنهاد نمود.
فصل سوم
مواد و روش کار
۳-۱- موقعیت جغرافیایی استان و مشخصات محل اجرای پژوهش
شهرستان رشت از شهرهای استان گیلان در شمال ایران است، رشت در مختصات جغرافیایی ۳۷ درجه و ۱ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۴۸ درجه و ۳۵ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۳ دقیقه طول جغرافیایی از نصف­النهار مبدا در بین ارتفاعات تالش و دریای خزر واقع شده‌ است. این شهرستان از شمال به دریای خزر و بندرانزلی، از جنوب به شهرستان رودبار، از شرق به شهرستان­های سیاهکل و آستانه­اشرفیه و از غرب به شهرستان­های فومن، صومعه­سرا و شفت منتهی می­‌شود.
براساس آمار­های منتشر شده از سوی سازمان هواشناسی، متوسط روز­های بارندگی در سال، ۱۳۵ روز است. کمترین میزان بارندگی سالیانه ۸۲۰ میلی­متر، متوسط این میزان ۹/۱۳۱۳ میلی­متر است. معمولاً، ماه های شهریور و مهر پر­باران­ترین ماه های سال است. ولی این امر ثابت نیست. میزان رطوبت هوا در سحرگاه، بین ۹۰ و ۹۵ درصد است که در ساعت­های نیمروز کاهش می­یابد و در مواقع شب، دوباره رو به افزایش می­ گذارد. رطوبت در تابستان به کمترین حد و در زمستان، به بیشترین حد خود می­رسد و بیشترین میزان رطوبت در فصول مختلف، ۱۰۰ درصد و کمترین میزان آن تا ۶۰ درصد تغییر می­ کند. بادهایی که در رشت می­وزند بیشتر معتدل هستند و جهت مشخصی ندارند. این پژوهش در مؤسسه تحقیقات برنج کشور انجام شد. مؤسسه تحقیقات برنج در ۱۰ کیلومتری شهر رشت در ۳۷ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی، ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی و ارتفاع ۷ متر پایین­تر از سطح آب­های آزاد واقع شده است.
۳-۲- طرح آزمایشی مورد استفاده
به منظور بررسی اثر انواع زهکشی (سطحی و زیرزمینی) و فواصل آنها بر عملکرد و اجزای عملکرد تریتیکاله به عنوان کشت دوم در اراضی شالیزاری، این پژوهش به صورت آزمایش فاکتوریل در قالب طرح آماری بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه پژوهشی موسسه تحقیقات برنج کشور واقع در رشت در سال ۱۳۹۲ انجام گرفت. فاکتورهای آزمایشی شامل الف- زهکشی سطحی با سطوح: ۱- بدون زهکشی، ۲- زهکشی سطحی با فواصل ۵ متر و ۳- زهکشی سطحی با فواصل ۱۰ متر از یکدیگر و ب- زهکشی عمقی با عمق متوسط یک متر، ۱- سطوح بدون زهکشی عمقی، ۲- زهکشی عمقی با فواصل ۵/۷ متر از یکدیگر، ۳- زهکشی عمقی با فواصل ۱۰ متر از یکدیگر و ۴- زهکشی عمقی با فواصل ۱۵ از یکدیگر بودند.
ابتدا زهکش­های عمقی با فواصل پیش ­بینی شده احداث گردید. پس از عملیات آماده ­سازی زمین و خاک­ورزی شامل شخم و دیسک ابتدای پاییز، زهکش­های سطحی با عمق و عرض متوسط ۲۰ سانتی­متری خاک به صورت دستی حفر شد. نمونه­های خاک مرکب تهیه شده از هر تکرار به عنوان مبنای تعیین نیاز کودی به صورت نیاز کودی به صورت یکنواخت در کلیه کرت­ها انجام شد. خواص فیزیکی و شیمیایی خاک مورد مطالعه در جدول۳-۱ آورده شده است. در تیمارهای زهکشی سطحی با فاصله ۵ متری ابعاد هر پلات ۳ × ۵ متر و در تیمارهای با زهکشی سطحی (با و بدون زهکشی عمقی) با فاصله ۱۰ متر ابعاد هر پلات ۳ × ۱۰ متر بود.
جدول ۳-۱: خواص فیزیکی و شیمیایی خاک­های مطالعه شده