کلیات تحقیق
۱-۱- مقدمه
سرمایه اجتماعی یک مفهوم پیچیده بینرشتهای است که در دو دهه اخیر خیلی سریع موردتوجه بسیاری از پژوهشگران علوم انسانی و بهویژه جامعهشناسی و اقتصاد - و ازجمله در دهه اخیر مدنظر جامعهشناسان و اقتصاددانان کشورمان – قرارگرفته است. ابهام مفهومی، تعاریف چندگانه و فقدان اطلاعات لازم درزمینه سرمایه اجتماعی، مانعی بر سر راه تحقیقات نظری و عملی در مورد نقش سرمایه اجتماعی بوده است. سرمایه اجتماعی، ازآنجاکه مکمل سایر منابعی است که تحت کنترل افراد و سازمانها میباشند، منبع مهمی برای افراد و سازمان به شمار میرود. بسیاری از مطالعات به اثرات سرمایه اجتماعی در سطح یک شرکت یا صنعت بر عملکرد پرداختهاند. اما مطالعات کمتری سرمایه اجتماعی را به بهرهوری مرتبط کردهاند. مطالعات محدود انجامشده در این زمینه، نشاندهنده تأثیر سرمایه اجتماعی بر کارایی و بهرهوری نیروی انسانی است. باید توجه داشت که امروزه افزایش بهرهوری بهعنوان مهمترین روش دستیابی به اهداف در هر سازمانی مطرح است و اندازهگیری میزان بهرهوری نیز اساسیترین گام جهت ارتقای کارایی و بهرهوری است. بنابراین در این پژوهش به دنبال بیان ارتباط مابین سرمایه اجتماعی و بهرهوری در جامعه و سازمان موردمطالعه (شهروندان و کارمندان شهرداری قم) هستیم که در ادامه بابیان کلیات تحقیق، بیشتر در رابطه با آن توضیح داده میشود.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))
۱-۲- تعریف مسئله
تحولات اقتصادی، گسترش مراکز صنعتی و بازرگانی و پدیدههای ناشی از پیشرفت تکنولوژی در شهرها مسائل و مشکلات متعددی را برای زندگی شهری به وجود آورده است(طاهری، ۱۳۷۷ ). مهاجرت به شهرها، افزایش جمعیت شهری و درنتیجه، افزایش آلودگیهای زیستمحیطی و… سبب گسترش و تنوع نیازهای شهروندان ازجمله افزایش نیاز به خدمات پایهای شهری شده است. نیازهایی که برآورده کردن آنها رفاه جامعه را افزایش میدهد.
ایجاد سازمانی به نام شهرداری، عالیترین تدبیری بود که از طرف دنیای متمدن برای پاسخگویی به نیازمندیها و توقعات بیشمار ساکنان شهرها بهکاربرده شد (همان). شهرداری سازمانی عمومی و مستقل، با ماهیت حکومتی و موضوعیت محلی است که ازنظر قانونی در زمره نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی محسوب میشود(داودی، ۱۳۹۰). شهرداریها بهمنظور افزایش رفاه شهروندان به دنبال افزایش کمی و کیفی خدماترسانی خود هستند. شهرداریها برای رسیدن به این مهم و با توجه به طیف گسترده خدماتی که میباید ارائه دهند، نیازمند صرف هزینه بالا هستند؛ که این هزینه از طریق کمکهای دولت و عوارض دریافتی شهرداری تأمین میشود.
مصوبه خودکفایی کلانشهرها در سال ۱۳۶۸، شهرداریها را بر این داشت تا به دنبال روشهایی برای کاهش تصدیگری بر فعالیتهای شهری باشند؛ تا بدینصورت شهرداریها هزینه خدماترسانی به شهروندان را از خود آنها دریافت کنند. یکی از این روشها، واگذاری و مشارکت در امور شهری است. ضرورت عملیاتی شدن راهبرد گذر از تصدیگری به واگذاری امور و وظایف از جانب شهرداریها در کلانشهرها، نگرش مشارکتی به فعالیتهای عمرانی خدماتی را تقویت کرده است (صالحی فرد، ۱۳۹۰).
برای اینکه مشارکت مردم در امور شهری افزایش و بهبود یابد، لازم است که بر تعاملات میان مردم و شهرداری تمرکز بیشتری شود و در این خصوص میباید به سؤالاتی از قبیل اینکه: چه عواملی این تعاملات را ارتقاء میدهد؟ پیامدهای ناشی از ارتقای این تعاملات چیست؟ پاسخ داده شود. پاسخی که اغلب پژوهشگران به این قبیل سؤالات می¬دهند، اثرگذاری سرمایه اجتماعی[۱] است.
سرمایه اجتماعی از مفاهیم نوینی است که در چند دهه اخیر در اکثر رشتههای علوم انسانی به خصوص جامعهشناسی، علوم سیاسی و اقتصاد در رابطه با موضوعات متعدد رواج یافته است. سرمایه اجتماعی مربوط به روابط و تعاملات بین اعضای جامعه میشود. از مطالعاتی که پیرامون سرمایه اجتماعی صورت گرفته است، میتوان چنین برداشت کرد که سرمایه اجتماعی منبع کنش جمعی و کیفیت روابط اجتماعی است. در مطالعاتی که پیرامون سرمایه اجتماعی صورت گرفته است بسته به شرایط و ویژگیهای موردمطالعه تعریف خاصی برای سرمایه اجتماعی در نظر گرفتهشده است این موضوع سبب شده نتوان نتایج برگرفته از این مطالعات را بهکل تعمیم داد و از آن استفاده عملیاتی کرد. علاوه بر این در این مطالعات به علت سنجش سرمایه اجتماعی با مؤلفههای کارکردیش مثل اعتماد، مشارکت و غیره، تمرکز اغلب بر میزان شبکههای ارتباطجمعی بوده است و نه اندازههای این ارتباطات.
ازآنجاکه همچنان بر سر عوامل به وجود آورنده سرمایه اجتماعی و حتی مؤلفههای کارکردیش اختلاف وجود دارد و برای رهایی از پیچیدگیهای مطرحشده، بهتر است که چارچوبی برای سرمایه اجتماعی در نظر گرفته شود. ازآنجاکه سرمایه اجتماعی در رفتار افراد جامعه و انتخابهایی که انجام می¬دهند، نمود پیدا میکند ما سرمایه اجتماعی را در فضای دوراهی اجتماعی[۲] موردبررسی قرار میدهیم. موقعیت دوراهی اجتماعی بهخوبی میتواند بیانکننده شرایط شکلگیری و یا تخریب سرمایه اجتماعی باشد.
بر این اساس میتوان نتیجه گرفت چنانچه در جامعهای سرمایه اجتماعی وجود داشته باشد فرد دارای جهتگیریهای جمع گرایانه میشود و در موقعیت دوراهی اجتماعی گزینههایی را انتخاب میکند که نفع جمعی را به همراه داشته باشد.
۱-۳- اهداف
بر اساس مطالبی که عنوان شد، چنانچه همکاری و عدم همکاری با شهرداری را بهعنوان گزینههای پیش روی شهروندان در چارچوب دوراهی اجتماعی در نظر بگیریم، میتوانیم با بررسی انتخاب شهروندان و عوامل مؤثر بر انتخاب آنها، نهتنها با عوامل ارتقادهنده سرمایه اجتماعی با بهره گرفتن از خلق موقعیت دوراهی اجتماعی آشنا شویم بلکه با شناسایی این مؤلفهها میتوانیم راهکارهایی را برای افزایش تعاملات و مشارکت شهروندان با شهرداری ارائه دهیم. بدینصورت شهرداری میتواند به پشتوانه کمک و یاری شهروندان علاوه بر کاهش هزینهها به افزایش کیفیت و بهره وری خدمات شهرداری نیز بپردازد. اهداف این پژوهش عبارتاند از:
۱- بررسی عوامل ارتقاء دهنده سرمایه اجتماعی
۲- بررسی اثر سرمایه اجتماعی بر بهرهوری خدمات شهری شهرداری قم
۱-۴- سؤالات تحقیق
۱- مؤلفههای ارتقاء دهنده سرمایه اجتماعی کدامند؟
۲- آیا ارتقاء سرمایه اجتماعی، منجر به بهبود بهرهوری خدمات شهری (شهرداری قم) میشود؟
۱-۵- فرضیهها
فرضیه اصلی اول: نهادها به خصوص نهاد دین با تولید و بازتولید مؤلفههایی همچون اعتماد و مشارکت سرمایه اجتماعی را ارتقاء میبخشند.
فرضیه اصلی دوم: ارتقاء سرمایه اجتماعی، بهرهوری خدمات شهری شهرداری قم را افزایش میدهد.
فرضیه فرعی اول: بین سرمایه اجتماعی شهروندان و بهرهوری خدمات شهری شهرداری قم رابطه معنادار و مثبت وجود دارد.
فرضیه فرعی دوم: بین سرمایه اجتماعی کارمندان شهرداری و بهرهوری خدمات شهری شهرداری قم رابطه معنادار و مثبت وجود دارد.
۱-۶- مواد و روش تحقیق و جمع آوری دادهها
جمع آوری اطلاعات به دو روش اسنادی و پیمایشی صورت میپذیرد. ابتدا در قالب روش اسنادی ابعاد مفهومی و نظری سرمایه اجتماعی موردبررسی قرار میگیرد، سپس با طرح پرسشنامه که در آن موقعیت دوراهی گنجاندهشده با روش پیمایشی به موضوع پرداخته میشود.
جامعه آماری ما شهروندان و کارمندان شهرداری شهر قم هستند، بنابراین پس از سنجش بهرهوری بخش خدمات شهری مناطق مختلف شهرداری قم با بهره گرفتن از تحلیل پوششی دادههاDEA، مناطق دارای بهرهوری بالا و پایین در بخش خدمات شهری شناساییشده و پرسشنامهها بین سه گروه کارمندان شهرداری، مراجعهکنندگان به شهرداری و شهروندان این دو منطقه توزیع خواهد شد. دادههای تحقیق، پس از جمع آوری به کمک نرمافزار SPSS موردبررسی قرارگرفته و اعتبار[۳] و پایایی[۴] آن سنجیده میشود. تجزیهوتحلیل این پژوهش به روش آماری با بهره گرفتن از آمارههای آمار توصیفی و نیز آماره آنالیز واریانس صورت میگیرد.
۱-۷- اصطلاحات
۱) سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی بهعنوان یک متغیر نهان مجموعهای منسجم از هنجارها، روابط، تعهدات و ارزشهای مادی و معنوی یک جامعه است که منجر به
سرعت، تسهیل و اثربخشی روابط و مناسبات بین سطوح مختلف اجتماعی میشود.
از طریق مؤلفههای چون اعتماد،صداقت، تعهد، مشارکت و از همه مهمتر عدالت شناسایی و بروز نموده و قابلمشاهده و احیاناً اندازهگیری خواهد بود.
حالت چسبندگی بین نهادهای اجتماعی را همچون ملاط داشته و در ۵ سطح موجب همبستگی میشود: بنگاه اقتصادی و خانوار، گروه اقتصادی اجتماعی، شبکه، جامعه، دولت
در کنار تسهیلکنندگی و داشتن نقش ملاط، روانساز هم هست یعنی بستر مناسب و روانی را جهت حرکت عوامل و متغیرهای اثرگذار در روند تحولات رشد و توسعه (اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی) مانند عامل سرمایه انسانی فراهم میآورد(اعتصامی، ۱۳۹۱).
۲) بهرهوری
عبارت بهرهوری[۵] در ادبیات اقتصادی معانی گوناگونی دارد، زیرا علیرغم کاربرد وسیع آن شاید هنوز بسیاری از کسانی که درحرکت بهرهوری نقش اساسی دارند استنباط روشنی از آن نداشته باشند. واژه بهرهوری در لغت به معنای “قدرت تولید، بارور و مولد بودن” است. در سادهترین تعریف از بهرهوری آن را ” نسبت بین مقدار معینی از محصول و مقدار معینی از یک یا چند عامل تولید ” میدانند(فرهنگ، ۱۳۷۴:۹۵۵). در اینجا آشکارا بر عامل زمان اشارهای نشده است، هرچند که ممکن است در محاسبات موردتوجه قرار گیرد. بهرهوری را میتوان نسبت تولید یک کالای معین بر یک یا چند عامل ورودی مربوط به فرایند تولید همان کالا تعریف کرد. بهوضوح مشاهده میشود که این مفهوم انواع مختلفی از بهرهوری را در برمیگیرد.
در زیر به تعریف بهرهوری از دید سازمانهای بینالمللی پرداخته شده است:
۱- سازمان همکاری و توسعه اقتصادی اروپا (OECD)[6] : بهرهوری برابر است با خارجقسمت خروجی (میزان تولید) بر یکی از عوامل تولید(وزارت صنایع سنگین، ۱۳۷۱).
۲- سازمان بینالمللی کار(EPA)[7] : محصولات مختلف با ادغام چهار عامل اصلی تولید میشوند این چهار عامل عبارتاند از: زمین، سرمایه، کار و سازماندهی. نسبت این عوامل بر تولید، معیاری برای سنجش بهرهوری است.
۳- آژانس بهرهوری اروپا ( EPA)[8] : بر اساس تعریف آژانس بهرهوری درجه استفاده مؤثر از هر یک از عوامل تولید است.
بهرهوری در درجه اول یک دیدگاه فکری است که همواره سعی دارد آنچه را که در حال حاضر موجود است، بهبود بخشد. بهرهوری مبتنی بر این عقیده است که انسان میتواند کارها و وظایفش را هر روز بهتر از روز پیش به انجام برساند. علاوه بر آن بهرهوری مستلزم آن است که بهطور پیوسته تلاشهایی در راه انطباق فعالیتهای اقتصادی با شرایطی که دائماً در حال تغییر است و همچنین تلاشهایی برای بهکارگیری نظریهها و روشهای جدید انجام گیرد. بهرهوری ایمان راسخ به پیشرفت انسانها است(ابطحی،۱۳۷۹).
بهطورکلی بهرهوری تنها یک راه ساده نیست بلکه مجموعهای از روشها برای رسیدن به یک استاندارد بالای زندگی است. مفهوم بهرهوری در سیستمهای مختلف اقتصادی و یا سیاسی تفاوت نمیکند و به قول ژان فوراسیته مفهوم بهرهوری رنگ سیاسی و وطن خاصی ندارد و مللی که ازلحاظ ایدئولوژی اجتماعی کاملاً مخالف یکدیگر هستند آن را به یک اندازه میپذیرند.
۳) شهرداری
شهرداری معادل لغت انگلیسی Municipality است و به ناحیهای اطلاق میشود که در آن، یک انجمن مربوط به شهر، دارای صلاحیت اعمال قدرت سیاسی بوده و خدمات دولتی محلی را مانند فاضلاب، پیشگیری از جرم و جنایت و خدمات آتشنشانی به عموم ارائه میدهد( قادری و قادری، ۱۳۸۸:۱۲). در ایران، طرز تلقی عامه مردم از شهرداریها با آنچه که این سازمانها برای رسیدن به اهداف موردنظر به وجود آمدهاند بسیار متفاوت میباشد. ازنظر عامه،شهرداری نهادی خدماتی است و این موضوع،جایگاه آن را به سطح بسیار پایینی تنزل داده است.در نظر عامه شهرداری سازمانی است که خدمات شهری ارائه میدهد و بهای آن خدمات را دریافت میکند(کامیار ۱۳۸۵:۴۸).
در حقیقت، در تعریف شهرداری میتوان آن را سازمانی غیردولتی و غیرانتفاعی و مردمیدانست که اداره و مسؤولیت و مدیریت امور شهری را با مجوز دولت و با امکانات مردمی به دست آورده تا بهمنظور ایجاد و اداره کردن تأسیسات عمومی و وضع و اجرای نظافت شهری و تأمین نیازمندیهای مشترک محلی فعالیت کند و هزینه خدماتی را که به آن واگذار گردیده با اسلوبی منطقی و عادلانه بین سکنه شهر و استفاده کنندگان از خدمات تقسیم نماید.
تعریف کلی و اساسی شهرداری در ایران اینگونه میباشد: شهرداری موسسهای عمومی، غیردولتی و مستقل است که بهموجب قانون در شهرها تشکیل میشود و عهدهدار امور محلی و اداره خدمات به شهروندان و سکنه شهری میباشد.بهموجب ماده ۳ قانون شهرداری،شهرداری شخصیت حقوقی مستقلی دارد(کامیار ۱۳۸۵، ۴۸).
۴) خدمات شهری
خدمات شهری گستردهای از فعالیتهای شهرداری جهت افزایش رفاه شهروندان را شامل میشود. باید این نکته را در نظر داشت که شناخت و طبقهبندی فعالیتها در مورد خدمات شهری، وابستگی شدیدی به نحوه مدیریت شهری دارد چراکه تعیین “حوزه عملی” فعالیتها درزمینهٔ خدمات شهری نیازمند تعیین نحوه مدیریت شهری و تعیین روابط بخشی منطقهای است. شهرداری قم اهم فعالیتهای خدمات شهری خود را در قالب سازمانهای زیر دستهبندی کرده است:
مدیریت پارکها و فضای سبز شهری
ساماندهی زیباسازی شهری
مدیریت پسماند شهری
مدیریت میادین میوه و ترهبار و ساماندهی مشاغل شهری
مدیریت آتشنشانی و خدمات ایمنی
مدیریت کشتارگاه صنعتی
مدیریت آرامستان های شهر(شهرداری قم، ۱۳۹۱)
