۴-۱) محیط پژوهش
محیط پژوهش در این مطالعه، دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت بود. این محیط به جهت سهولت دسترسی به تعداد کافی نمونه ها انتخاب گردید.
۷-۱) ابزار و روش گردآوری اطلاعات
ابزار گردآوری داده ها در این پژوهش، پرسشنامه بود که بر اساس اهداف شامل ۴ قسمت به شرح ذیل بود:
بخش اول مربوط به عوامل فردی مرتبط با وضعیت تحصیلی است که یک پرسش نامه محقق ساخته شامل ۵ حیطه ویژگیهای فردی، مشخصات تحصیلی قبل از ورود به دانشگاه و مشخصات تحصیلی حین تحصیل در دانشگاه، وضعیت اقتصادی - اجتماعی و وضعیت عاطفی- روانی می باشد، این پرسشنامه دارای ۲۸ سؤال شامل سن، جنس، وضعیت تاهل، رتبه تولد، تعداد افراد خانواده، نوع دیپلم، معدل کتبی دیپلم، رتبه کشوری در کنکور ورودی، نوع سهمیه قبولی در کنکور ورودی، فاصله اخذ مدرک پیش دانشگاهی تا ورود به دانشگاه، رشته تحصیلی، ترم شاغل به تحصیل، علاقه مندی به رشته تحصیلی، محل سکونت در زمان تحصیل، وضعیت بومی بودن، ابتلا به بیماری، اشتغال به کار حین تحصیل، تعداد ساعات اشتغال به کار در هفته، مسئولیت تامین مالی خانواده، درگیری با مسا ئل عاطفی - روانی در طول تحصیل، داشتن مکان مناسب برای مطالعه، داشتن برنامه منظم جهت مطالعه، سابقه مردودی، تعداد دفعات مردودی، سابقه مشروطی، تعداد دفعات مشروطی و ترم تحصیلی مشروط می باشد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بخش دوم مربوط به عوامل خانوادگی مرتبط با وضعیت تحصیلی است که یک پرسش نامه محقق ساخته، دارای ۱۱ سؤال شامل وضعیت تاهل والدین، سطح تحصیلات پدر و مادر، شغل پدر و مادر، میزان درآمد خانواده، وضعیت مسکن، محل سکونت والدین، بیماری والدین، مسائل عاطفی - روانی و مشکلات خانوادگی و فوت بستگان درجه اول در طول تحصیل می باشد.
بخش سوم مربوط به عوامل آموزشی نظری در سه حیطه فراگیر، فراده، محیط و امکانات و تجهیزات آموزشی در محیط آموزش نظری است.
الف) در حیطه فراگیر از پرسش نامه استاندارد یادگیری موثر دانشگاهی (CLEI)^[55] استفاده شد. این ابزاری است که جهت ارزیابی یادگیری موثر دانشجویان در دانشگاه استفاده می شود و وضعیت تحصیلی آنها را در طول تحصیل مورد بررسی قرار می دهد. روایی و پایایی این ابزار توسط ماری براتون^[۵۶] در سال ۲۰۰۹ صورت گرفت(آلفا کرونباخ ۸۰%). سوالات این پرسش نامه در ۶ حیطه به شرح زیر طبقه بندی می شوند (۴۲).
حیطه خودکارآمدی تحصیلی(ASE)^[57] با ۱۳ گویه (موارد ۲۲- ۲۵ - ۳۹ - ۲۳- ۲۷- ۳۸- ۲۹- ۲۰- ۳۶- ۴- ۴۳- ۴۵- ۱۹). از میانگین به عنوان نقطه برش استفاده می شود. کسب نمره بالاتر از میانگین نشان دهنده این است که دانشجو از توانایی بالایی برای کسب موفقیت در رسیدن به اهداف اموزشی برخوردار است و نمره کمتر از میانگین نشان می دهد که دانشجو از توانایی پایینی برای کسب موفقیت در رسیدن به اهداف آموزشی برخوردار است.
حیطه برنامه ریزی و دقت در مطالعه (OAS)^[58] با ۹ گویه (موارد ۲- ۱- ۴۶- ۳۰- ۴۱- ۴۴- ۶- ۵ - ۲۴). از میانگین به عنوان نقطه برش استفاده می شود. نمره بالاتر از میانگین نشان دهنده سازمان دهی مطلوب دانشجو در برنامه های آموزشی برای کسب موفقیت دانشگاهی است. در حالی که نمره پایین تر از میانگین بیان کننده عدم برنامه ریزی و بی توجهی نسبت به انجام تکالیف و فعالیتهای مربوط به دانشگاه است.
حیطه استرس و فشار زمان (STP )^[59] با ۶ گویه (موارد ۳۴- ۱۲- ۳۱- ۳۵- ۷- ۳ ). این حیطه میزان سازگاری دانشجویان با استرس و فشار زمان برای انجام فعالیت های دانشگاهی را مورد سنجش قرار می دهد. از میانگین به عنوان نقطه برش استفاده می شود. کسب نمره بالاتر از میانگین منعکس کننده تطابق دانشجو با فشار درسی بدون بروز واکنش های رفتاری در فرد است. اما کسب نمره کمتر از میانگین نشان می دهد که فرد ممکن است در رابطه با فشار درسی، علائم و نشانه های اضطرابی را از خود بروز دهد و اینکه وی اعتقاد دارد که نمی تواند از عهده فعالیت های دانشگاه برآید.
حیطه مشارکت در فعالیت های دانشگاه (ICA )^[60] با ۵ گویه (موارد ۱۶- ۹- ۱۰- ۲۸- ۱۴ ). این حیطه میزان تعلق فرد به گروه خاص یا شرکت در فعالیت هایی که در دانشگاه برگزار می شود را ارزیابی می کند. از میانگین به عنوان نقطه برش استفاده می شود. کسب نمره بالاتر از میانگین نشان دهنده شرکت دانشجویان در فعالیت هایی است که در دانشگاه برگزار می شود و در یک یا چند کمیته دانشجویی دانشگاه عضو هستند. کسب نمره پایین تر از میانگین منعکس کننده عدم تمایل دانشجو به شرکت در فعالیت های دانشگاهی می باشد.
حیطه رضایت عاطفی (ES )^[61] با ۷ گویه (موارد ۱۳- ۳۷- ۱۷- ۲۶- ۱۱- ۱۸- ۱۵ ). این حیطه نشان دهنده درجه علاقه فرد و پاسخ عاطفی وی به زندگی دانشجویی از جمله دوستان و محیط آموزشی دانشگاه است. از میانگین به عنوان نقطه برش استفاده می شود. نمره بالاتر از میانگین نشان دهنده علاقه، اشتیاق و نگرش مثبت به زندگی دانشجویی است در حالی که کسب نمره کمتر از میانگین منعکس کننده عدم علاقه فرد و نگرش منفی وی به زندگی دانشجویی است.
حیطه ارتباطات کلاسی (CC)^[62] با ۶ گویه (موارد ۸- ۳۲- ۴۲- ۳۳- ۴۰- ۲۱ ). این حیطه شامل رفتارهای کلامی و غیر کلامی در فعالیت های کلاسی است که از میانگین به عنوان نقطه برش استفاده می شود. نمره بالاتر از میانگین نشان می دهد که فرد در ارتباطات در کلاس با اساتید و دانشجویان موفق است و نمره پایین تر از میانگین بیان کننده این مسئله است که دانشجو در بیان نظرات خود در کلاس درس و در برخورد با همکلاسی ها و اساتیدش با مشکل مواجه است.
عبارات در یک مقیاس ۵ گزینه ای لیکرت^[۶۳] (هرگز، بندرت، بعضی اوقات، معمولاً و همیشه) تدوین گردید. لازم به ذکر است که بعضی از عبارات پرسش نامه منفی بود که به صورت معکوس (سؤالات ۱- ۳- ۵- ۸- ۱۱- ۱۲- ۱۵- ۱۷- ۲۱- ۲۴- ۲۷- ۳۱- ۳۳- ۳۴- ۳۵- ۳۶- ۳۸- ۴۰- ۴۱- ۴۲- ۴۴- ۴۵ )، امتیازدهی شده اند. حداکثر امتیاز کل این مقیاس ۲۳۰ و حداقل نمره، ۴۶ میباشد. از میانگین بدست آمده به عنوان نقطه برش استفاده می گردد. بطوریکه نمره بالاتر از میانگین نشان دهندهی عملکرد تحصیلی بالا و یادگیری موثر دانشجویان است.
ب)حیطه مربوط به فراده : در این حیطه از پرسش نامه محقق ساخته در ارتباط با سنجش کیفیت آموزش نظری اساتید از دیدگاه دانشجویان استفاده شد و شامل ۱۰ سوال در مقیاس ۵ گزینه ای لیکرت (کاملاً موافقم، موافقم، مطمئن نیستم، مخالفم و کاملاً مخالفم) با حداکثر امتیاز ۵۰ و حداقل امتیاز ۱۰ می باشد. از میانگین نیز به عنوان نقطه برش استفاده می گردد.
ج) حیطه مربوط به محیط و امکانات آموزشی: این حیطه در ارتباط با سنجش محیط و امکانات آموزش نظری از دیدگاه دانشجویان بوده که از پرسش نامه محقق ساخته استفاده شد و شامل سوالات مربوط به محیط (۳ سوال) و امکانات دانشکده (۳ سوال) است. عبارات در یک مقیاس ۵ گزینه ای لیکرت (کاملاً موافقم، موافقم، مطمئن نیستم ، مخالفم و کاملاً مخالفم) طراحی شده است که در این مقیاس بالاترین نمره ۳۰ و پایین ترین نمره ۶ می باشد. از میانگین بدست آمده نیز به عنوان نقطه برش استفاده می گردد.
جهت سنجش وضعیت تحصیلی از شاخص میانگین معدل کل ترم های تحصیلی (^[۶۴]GPA) استفاده شد که دانشجویان با معدل ۱۶ (۰۱/۳) و بالاتر به عنوان دانشجویان با وضعیت تحصیلی مناسب و دانشجویان با معدل ۱۶ (۳) و پایین تر به عنوان دانشجویان با وضعیت تحصیلی نا مناسب در نظر گرفته شده اند(۴۶).
۸-۱) تعیین اعتبار ابزارهای گردآوری اطلاعات
جهت کسب اعتبار علمی پرسشنامه ها در این پژوهش از اعتبار محتوی استفاده شد، بدین صورت که ابزارهای محقق ساخته مشخصات فردی، خانوادگی و آموزشی دانشجویان (حیطه مربوط به فراده و محیط و تجهیزات آموزشی) پس از بررسی مقالات مرتبط و پژوهشهای مشابه و نیز راهنمایی اساتید محترم راهنما و مشاور طراحی شد. در مورد پرسشنامه استاندارد یادگیری موثر دانشگاهی(CLEI)، با توجه به موجود نبودن نسخه فارسی آن، ابتدا ابزار توسط ۲ تن از اساتید زبان انگلیسی به فارسی ترجمه شده و دوباره به زبان انگلیسی بازگردانده شد. سپس این پرسشنامه ها در اختیار ۱۷ تن از اعضای محترم هیأت علمی دانشکده پرستاری و مامایی دکتر شهید بهشتی رشت قرار داده شد تا از شاخص اعتبار محتوی(CVR,CVI) و تعیین روایی تک تک سوالات^[۶۵] جهت تعیین اعتبار محتوی استفاده شود که در نهایت در هر سه حیطه در تمامی سوالات در سه قسمت سادگی، واضح بودن و مربوط بودن، نمره ای بین ۸/۰ تا ۱ را کسب کردند. سرانجام پس از جمعآوری پیشنهادات و بررسی توسط اساتید راهنما و مشاور و اعمال نظرات اصلاحی پرسشنامه های نهایی تنظیم گردید.
۹-۱) تعیین اعتماد علمی ابزارهای گردآوری اطلاعات
در این مطالعه جهت بررسی پایایی پرسشنامه ها، از روش ثبات درونی و محاسبه ضریب آلفا کرونباخ استفاده شد. بدین منظور در یک مطالعه مقدماتی، ۲۰ نفر از دانشجویان دارای مشخصات واحدهای پژوهش به طور تصادفی انتخاب و پرسشنامه ها توسط آنها تکمیل شد، سپس تجزیه و تحلیل داده ها در SPSS.18 انجام شد که نتایج آن به قرار زیر می باشد: ضریب آلفا کرونباخ پرسشنامه عوامل آموزش نظری حیطه فراگیر CLEI)) 91% ، پرسشنامه عوامل آموزش نظری حیطه فراده ۲/۸۴ % و محیط و تجهیزات آموزشی ۶/۸۴ % تعیین شد.
۱۰-۱) روش گردآوری داده ها
جهت گرد آوری داده ها پس از تائید عنوان پژوهش در معاونت پژوهشی، تائیدیه کمیته اخلاق اخذ گردید. سپس پژوهشگر پس از اخذ معرفی نامه از مسئولین ذیربط از جمله ریاست محترم دانشکده پرستاری و مامایی دکتر شهید بهشتی رشت و معاونت محترم پژوهشی این دانشکده و همچنین با اخذ رضایت دانشجو جهت شرکت در تحقیق بصورت کتبی به جمع آوری نمونه ها پرداخت. در این مطالعه نکته قابل توجه این است که چون دانشجویان ترم ۷ پرستاری و مامایی، کلاس تئوری نداشته و فقط واحدهای بیمارستانی را می گذراندند. لذا شرایط نمونه گیری در گروه های مورد مطالعه با هم کمی تفاوت داشت. بنابراین محقق، آن دسته از نمونه ها که شامل دانشجویان پرستاری و مامایی ترم های دوم تا ششم بود را با حضور در جلسه امتحانی، و گروه دیگر که شامل دانشجویان پرستاری و مامایی ترم ۷ می شد و در حال گذراندن واحدهای عرصه بودند را در محیط کارورزی و با حضور در بیمارستان ها به جمع آوری نمونه ها پرداخت. محقق ابتدا با هماهنگی با مسئول محترم اداره آموزش، برنامه امتحانی دانشجویان، برنامه های کارورزی و نیز لیست معدل ترم های مختلف تمامی گروه های مورد مطالعه را دریافت نمود. در مورد دانشجویان ترم های دوم تا ششم، پژوهشگر با توجه به در اختیار داشتن برنامه امتحانات، در جلسه امتحانی تک تک گروه های دانشجویی حاضر شده و همان ابتدا در شروع امتحان، ضمن توجیه دانشجویان در مورد اهداف تحقیق و اطمینان دادن در مورد محرمانه ماندن اطلاعات فردی آنها، همزمان با توزیع سوالات امتحانی، پرسش نامه ها و فرم رضایت را نیز در اختیار دانشجویان قرار داده و از آنها درخواست می شد پس از تکمیل سوالات امتحان، صندلی خود را ترک نکرده و در صورت داشتن رضایت، به سوال های پرسش نامه پاسخ دهند. شایان ذکر است با توجه به اینکه این مطالعه، عملکرد تحصیلی دانشجویان را مورد ارزیابی قرار می داد و این امر توسط شاخص میانگین معدل دانشجویان سنجیده می شد لذا صحت و دقت معدل نوشته شده از اهمیت بالایی برخوردار بود. از این رو، هر دانشجو پس از تکمیل پرسش نامه به محقق مراجعه کرده و معدل ترم های مختلف خود را از ایشان گرفته، آن را در پرسش نامه ثبت کرده و به پژوهشگر ارائه می داد. به این ترتیب هدف اخلاقی بودن و محرمانه ماندن اطلاعات حفظ می شد و با داشتن معدل واقعی دانشجویان، بررسی انجام شده با دقت بیشتر و میزان خطای کمتر صورت می گرفت و دیگر اینکه جلسه امتحان فرصت تبادل نظر در طول تکمیل پرسش نامه را به آزمودنی ها نمی داد. همچنین نوع سوال های چند حیطه از ابزار CLEI به گونه ای است که قرار گرفتن در جلسه امتحان، شرایط تقریباً واقعی را برای پاسخگویی دانشجویان فراهم می کرد. علاوه بر آن، هم دسترسی وسیع به دانشجویان را در زمان کمتر امکان پذیر می سازد و هم به خاطر جو امتحان از بی نظمی، ازدحام و از دست رفتن نمونه های مطالعه کاسته می شود.
در مورد دانشجویان پرستاری و مامایی ترم هفت، محقق بر اساس برنامه کارورزی آن ها در محیط بیمارستان ها حاضر شده و جهت پیشگیری از مزاحمت برای اساتید محترم بالینی و دانشجویان، نمونه گیری در زمان استراحت آنها انجام شد. همچنین مواردی که در رابطه با دانشجویان ترم دوم تا ششم رعایت شده بود در مورد دانشجویان عرصه نیز لحاظ گردید.
۱۱-۱) تجزیه و تحلیل داده ها
با در نظر گرفتن عنوان پژوهش، مطالعه حاضر تک متغیری است که این متغیر ، وضعیت تحصیلی دانشجویان و عوامل مرتبط با آن میباشد. متغیر وضعیت تحصیلی متغیر وابسته و متغیرهای عوامل مرتبط (فردی، خانوادگی و آموزشی) متغیرهای مستقل میباشند. داده های این پژوهش در یک مرحله و به صورت تک گروهی جمع آوری گردید. یافته های پژوهش حاضر هم از نوع کیفی و هم از نوع کمی میباشند.
از عوامل فردی: سن(کمی- پیوسته ، متغیر زمینهای) ، جنس(کیفی- اسمی، متغیر زمینهای)، وضعیت تاهل(کیفی- اسمی، متغیر زمینهای)، رتبه تولد(کمی- گسسته ، متغیر زمینهای)، تعداد افراد خانواده (کمی- گسسته، متغیر زمینهای)، نوع دیپلم(کیفی- اسمی، متغیر زمینهای)، معدل کتبی دیپلم(کمی- پیوسته ، متغیر زمینهای)، رتبه کشوری در کنکور ورودی (کمی- گسسته، متغیر مستقل)، نوع سهمیه قبولی در کنکور ورودی (کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، فاصله اخذ مدرک پیش دانشگاهی تا ورود به دانشگاه (کیفی- رتبه ای، متغیر مستقل)، رشته تحصیلی (کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، ترم شاغل به تحصیل(کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، علاقه مندی به رشته تحصیلی (کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، محل سکونت در زمان تحصیل(کیفی- اسمی، متغیر زمینه ای)، وضعیت بومی بودن(کیفی- اسمی، متغیر زمینه ای)، ابتلا به بیماری(کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، اشتغال به کار حین تحصیل(کیفی- اسمی، متغیر زمینه ای)، تعداد ساعات اشتغال به کار در هفته(کیفی- اسمی، متغیر زمینه ای)، مسئولیت تامین مالی خانواده (کیفی- اسمی، متغیر زمینه ای)، درگیری با مسا ئل عاطفی و روانی در طول تحصیل(کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، داشتن مکان مناسب برای مطالعه(کیفی- اسمی، متغیر اصلی)، داشتن برنامه منظم جهت مطالعه(کیفی- اسمی، متغیر اصلی)، سابقه مردودی(کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، تعداد دفعات مردودی(کمی- گسسته، متغیر مستقل)، سابقه مشروطی(کیفی- اسمی، متغیر مستقل)، تعداد دفعات مشروطی(کمی- گسسته، متغیر مستقل) و ترم تحصیلی مشروط(کیفی- اسمی، متغیر مستقل) می باشد.
از عوامل خانوادگی: وضعیت تاهل والدین(کیفی– اسمی، متغیر زمینهای)، تحصیلات پدر و مادر(کیفی– رتبهای، متغیر زمینهای)، شغل پدر و مادر(کیفی– اسمی، متغیر زمینهای)، میزان درآمد خانواده ( کیفی– رتبهای، متغیر زمینهای)، وضعیت مسکن(کیفی– اسمی، متغیر زمینهای)، محل سکونت والدین(کیفی– اسمی، متغیر زمینهای)، بیماری والدین(کیفی– اسمی، متغیر مستقل)، درگیری با مسائل و مشکلات خانوادگی (کیفی– اسمی، متغیر مستقل) و فوت یکی از بستگان درجه اول در طول تحصیل (کیفی– اسمی، متغیر مستقل) می باشد.
۱۲-۱) روش تجزیه و تحلیل داده ها
جهت تجزیه و تحلیل داده ها، اطلاعات جمع آوری شده پس از کد گذاری وارد کامپیوتر گردید و سپس متغیرهای پژوهش با بهره گرفتن از نرم افزار Spss نسخه ۱۸ و با کمک آمار توصیفی (برآورد فراوانی، درصد، محاسبه میانگین، انحراف معیار و میانه) و استنباطی (آزمون های t- test و آزمون مجذور کای) مورد بررسی قرار گرفت. در آمار استنباطی P<0.05 به عنوان سطح معنی داری در نظر گرفته شد. همچنین به منظور یافتن عوامل پیش گویی کننده وضعیت تحصیلی مناسب در دانشجویان از آزمون رگرسیون لجستیک استفاده شد. در این آزمون وضعیت تحصیلی (بصورت مناسب یا نامناسب) به عنوان متغیر پیامد و متغیرهای جنس، سن، بروز مشکل عاطفی یا خانوادگی حین دوره تحصیل،وجود مکان مناسب و برنامه منظم برای مطالعه، معدل دیپلم، نمرات پرسش نامه استاندارد یادگیری موثر دانشگاهی (CLEI) و نمرات کیفیت آموزش نظری اساتید از دیدگاه دانشجویان و نظر آنها در مورد محیط و امکانات آموزشی بصورت کیفی وارد آنالیز شدند و P<0.2 به عنوان معیار ورود در نظر گرفته شد.
۱۳-۱) ملاحظات اخلاقی
پژوهشگر در راستای انجام پژوهش، ملاحظات اخلاقی زیر را رعایت نمود:
پژوهشگر کتباً از طریق ریاست دانشکده پرستاری– مامایی شهید بهشتی رشت و با کسب اجازه از مسئولین ذیربط اقدام به پژوهش حاضر نمود .
رضایت دانشجویان جهت شرکت در تحقیق بصورت کتبی اخذ گردید.
امانت داری درباره اطلاعات اخذ شده از واحدهای مورد پژوهش رعایت شده و در این مورد به آنها اطمینان داده شد که نیازی به ذکر نام خود در پرسش نامهها نبوده و اطلاعات کسب شده محرمانه تلقی می شود .
به دانشجویان توضیح داده شد که در صورت عدم تمایل می توانند از ادامه همکاری در هر مرحله ای از پژوهش خودداری نمایند.
به دانشجویان گفته شد که در صورت تمایل نتایج مطالعه به آنان انعکاس داده خواهد شد.
یافته های پژوهش
با توجه به اهداف از پیش تعیین شده، در این پژوهش وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشکده پرستاری و مامایی شهر رشت مورد بررسی قرار گرفتند و اطلاعات حاصل در قالب ۲۰ جدول تهیه و تنظیم گردید.
جداول شماره (۱) تا (۵) در ارتباط با مشخصات فردی واحدهای مورد پژوهش(ویژگیهای فردی، مشخصات تحصیلی قبل از ورود به دانشگاه و مشخصات تحصیلی حین تحصیل در دانشگاه، وضعیت اقتصادی- اجتماعی و وضعیت عاطفی- روانی دانشجویان) تنظیم شده است.
جدول شماره (۶) در ارتباط با مشخصات خانوادگی واحدهای مورد پژوهش تنظیم شده است.
جداول شماره(۷) تا (۹) در ارتباط با مشخصات آموزشی(حیطه فراگیر،حیطه فراده ،حیطه محیط و تجهیزات آموزشی) واحدهای مورد پژوهش تنظیم شده است.
جدول شماره (۱۰) در ارتباط با هدف ویژه اول پژوهش ” تعیین وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت” تنظیم شده است.
جداول شماره (۱۱) تا (۱۵) در ارتباط با هدف ویژه دوم پژوهش” تعیین وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت بر حسب عوامل فردی (ویژگیهای فردی، مشخصات تحصیلی قبل از ورود به دانشگاه و مشخصات تحصیلی حین تحصیل در دانشگاه، وضعیت اقتصادی- اجتماعی و وضعیت عاطفی- روانی دانشجویان) ” تنظیم شده است.
جدول شماره (۱۶) در ارتباط با هدف ویژه سوم پژوهش ” تعیین وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت بر حسب عوامل خانوادگی” تنظیم شده است.
جدول شماره (۱۷) در ارتباط با هدف ویژه چهارم پژوهش ” تعیین وضعیت تحصیلی دانشجویان دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی رشت بر حسب عوامل آموزشی حیطه فراگیر” تنظیم شده است.

ب) مقدار فاصله بین مبدأ و مقصد : واضح و روشن است که هر چه فاصله مبدأ و مقصد کمتر باشد احتمال اتفاق حادثه و در نهایت خسارت کمتر می شود.
ج) نوع محموله از لحاظ آسیب پذیری و خطرناک بودن : هر چه آسیب پذیری کالاها بالاتر شود احتمال خسارت بیشتر می شود، مثلاً اگر کالا شکستنی باشد مانند شیشه یا تخم مرغ شدت خسارت بیشتر خواهد بود پس منطقی است که برای اینگونه کالاها حق بیمه بیشتری گرفته شود.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

د) مسیر حرکت و نوع وسیله نقلیه : اصولاً در جاده های کوهستانی آمار خسارت و حادثه ناشی از پرت شدن وسیله نقلیه بیشتر است و در بعضی مسیرها می‎بایست قسمتی از حمل در مسیر دریا انجام شود،که این خودمخاطرات خاص خود را به همراه خواهد داشت. اصولاً وسائل نقلیه که در حین حمل با سرعت بالایی حرکت نمایند احتمال خطربیشتری راخواهندداشت،مثلاًحمل بانیسان به مراتب درمقایسه باحمل باکامیون پرریسک ترمی باشد
۲-۴-۱۵- بررسی مولفه های ترافیکی سیستم های حمل ونقل شهری وعوامل موثربرآن:
◄در این مقاله با توجه به اهمیتی که مباحث ترافیکی در برنامه ریزی سیستم های حمل ونقل شهری دارد، مولفه های ترافیکی انواع متداول سیستم های حمل ونقل شهری بررسی گشته است.متدولوژی برنامه ریزی حمل ونقل شهری، عوامل اقتصادی – اجتماعی، چگونگی تولید سفر وعوامل موثر برآن، تفکیک (توزیع)سفر براساس هدف، تخصیص ترافیک، ظرفیت، سرعت و زمان جابجایی مسافر انواع سیستم های حمل ونقل شهری نیز مورد بررسی قرارگرفته وبایکدیگرمقایسه شده اند و در نهایت کاراترین سیستم (سیستمها)از لحاظ مولفه های ترافیکی بیان شده اند.
◄ با توجه به رشد روزافزون جمعیت و متعاقب آن افزایش تقاضای سفر و همچنین تولید و ورود روز افزون خودروها بخصوص در شهرهای بزرگ و لحاظ کردن محدودیت های افزایش طولی و عرضی معابر شهری، این امر سبب افزایش ترافیک خودروها، افزایش آلودگی های هوا، دیداری و شنیداری، افزایش هزینه های ناشی از مصرف سوخت، اتلاف وقت مردم، تعمیر ونگهداری معابر، تصادفات رانندگی و بیمه حوادث واستهلاک خودروها، هزینه های درمان و پزشکی و درنتیجه کاهش سرعت متوسط جابجایی وسائط نقلیه در سطح شهر می گردد. لذا سیستم حمل ونقل شهری که بیشترین کارایی و اثربخشی رادر حمل و نقل همگانی دارد با در نظرگرفتن عوامل فوق الذکر و مشخصه های ذیل باید انتخاب گردد:
(ایمنی، راحتی، سرعت و ظرفیت جابجایی مسافرین- برنامه زمانبندی دقیق اعزام انواع وسائط حمل ونقل شهری- ارزیابی اقتصادی ساخت، تعمیر و نگهداری وبهره برداری از سیستم –جلب رضایت مسافرین و خشنود سازی ایشان-جلوگیری از دوباره کاریها و بهره برداری از سیستمهای موازی با یکدیگر در جابجایی مسافر.
سایر سیستم ها
شکل۲-۴- محیط و محدوده سیستم
۲-۴-۱۶- مدیریت زمان:
استفاده مؤثر و اثربخش از زمان ضرورتی اجتناب ناپذیر برای موفقیت در عرصه کار و زندگی است. مدیریت زمان شامل مجموعه‌ای از مهارتها برای کنترل کردن و استفاده بهتر از زمان است. این مقاله به تشریح مفاهیم و اصول مدیریت زمان پرداخته و فنون و ابزاری را برای مدیریت زمان در محیط زندگی و کار ارائه می‌کند.
راه‌های مختلفی برای بیان درک ما از زمان وجود دارد. برای قرنها مردم از حرکت ماه، ساعت آفتابی، اذان،‌ زنگ کلیسا برای تنظیم برنامه‌ زمانی روزانه خود استفاده کردند تا اینکه در قرن دوازدهم راهبان کاتولیک ساعت‌هایی را برای تنظیم فعالیت‌های خود ساختند.
در طول تاریخ تمدن‌ها به زمان و ابعاد آن توجه داشته‌اند و این توجه در این دوران نیز وجود دارد و عباراتی مانند «وقت طلاست» گویای این توجه است. جوامع امروزی جوامعی هستند که در آنها تعداد ساعات کافی در طول روز وجود ندارد. فناوری‌های نو محیطی فراهم آورده‌اند که تقریباً در مدت زمان کم می‌توان به خیلی از اطلاعات دسترسی پیدا کرد و خیلی کارها را سریعتر و آسانتر انجام داد اما تمایل به سریعتر انجام دادن کارها و بیشتر کار انجام دادن روز ‌به ‌روز بیشتر می‌شود.
این رویکرد که همواره با بشر همراه بوده ‌است این احساس را برای او به وجود آورده ‌است که از زمان عقب می‌ماند و نمی‌تواند از آن به صورت مؤثر بهره گیرد. تاریخ به ما می‌گوید که مدیریت ضعیف زمان یک مسئله قدیمی است، مسئله‌ای است که فناوری آن را به وجود نیاورده ‌است و آن را نمی‌تواند حل کند. در شرایطی که ابزار بیشتری برای مدیریت زمان در اختیار داریم و فرایند‌های اداری، کمتر درپیچ و تاب تشریفات اداری و کاغذ بازی گم می‌شوند، مدیریت ضعیف زمان را کمتر می‌توان مخفی کرد. مدیریت زمان موضوعی است که همه ما، چه در زندگی شخصی و چه در زندگی حرفه‌ای، نیاز داریم با آن روبرو شویم تا در زندگی موفق شویم.
در ادامه در مورد وجوه مختلف مدیریت زمان صحبت می‌کنیم. ابتدا نگاهی به اصول عمومی مدیریت زمان خواهیم داشت. توجه به این اصول کمک می‌کند که درک بهتری از مفهوم مدیریت زمان داشته باشیم و پیشنهادهایی ارائه می‌کند که می‌توانید آنها را در حوزه‌های مدیریت زمان در زندگی خود به کار برید. پس از ارائه رهنمودهای عمومی، به حوزه‌های مدیریت زمان به صورت دقیق‌تر خواهیم پرداخت. ابتدا راجع به مدیریت زمان در زندگی شخصی می‌پردازیم و سپس مدیریت زمان را در حوزه کسب و کار مدنظر قرار می‌دهیم.
■ اصول عمومی مدیریت زمان
مدیریت زمان مجموعه‌ای از مهارتهاست که شما را در استفاده مؤثر از زمان کمک می‌کنند.
رهنمودهای عمومی وجود دارند که می‌توانند برای مدیریت زمان در حوزه‌های متفاوت مانند خانه، مدرسه و کار استفاده شوند. در این بخش، برخی از این رهنمودها را شرح می‌دهیم. ابتدا دلایل استفاده نکردن مردم از مدیریت زمان و مزایای حاصل از مدیریت زمان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
احتمالاً روشن‌ترین دلیل عدم استفاده از مدیریت زمان این است که مردم نمی‌دانند مدیریت زمان چیست. دلیل دوم سستی و تنبلی است؛ بعضی از مردم فاقد هدف و انگیزش لازم برای برنامه‌ریزی مؤثر هستند. گروه سومی که از مدیریت زمان استفاده نمی‌کنند آنهایی هستند که دوست دارند تحت فشار و تنگی وقت (دقیقه نود) و شرایط بحران کار کنند.
ممکن است در شرایطی استفاده نکردن از مدیریت زمان توجیه‌پذیر باشد اما مزایای استفاده موفق از مدیریت زمان هر گونه دلیل یا توجیه را رد می کند. مدیریت زمان کمک می‌کند که تعیین کنید کدام یک از کارهایی که انجام می‌دهید مهمترین هستند. این عمل به شما این امکان را می‌دهد به برخی فعالیتها اولویت زیادی دهید و برخی از فعالیت‌ها را حذف کنید. هم‌چنین مدیریت زمان به شما کمک می‌کند که از طریق حذف مزاحمت‌ها و فعالیت‌های غیرضروری، مدت زمانی که واقعاً کار می‌کنید را افزایش دهید. یکی از وجوه رضایت بخش مدیریت زمان کاهش استرس در زندگی است. کاهش سطح استرس موجب بهبود سلامت روحی و جسمی می‌شود.
■ اولویت‌بندی فعالیت‌ها
اولویت‌بندی یکی از مهمترین قدم‌های مدیریت زمان است. این عمل کمک می‌کند که موارد زمان‌بر که نه اوقات خوشی را ترتیب می‌دهند و نه کمک می‌کنند که به اهداف خود دست یابید را حذف کنید. این مرحله بیشترین تغییر در جهت افزایش زمان را به دنبال دارد. با تصمیم گیری در خصوص فعالیت‌هایی که باید انجام دهید و فعالیتهایی را که باید حذف کنید اولویت‌‌بندی را آغاز کنید.
برای تصمیم‌گیری در خصوص فعالیت‌هایی که باید انجام دهید، فعالیت‌هایی را تعیین کنید که از آنها لذت می‌برید و آنها را خوب انجام می‌دهید. خیلی مهم است که هم از نظر حرفه‌ای و هم از نظر شخصی از کاری که انجام می‌دهید لذت ببرید. در گزارش خود کارهایی که از آنها لذت می‌برید و کارهایی که برای شما خوشایند نیستند را مشخص کنید. اکثریت روز شما باید صرف کارهایی شود که از انجام آنها لذت می‌برید.
در حالی که مهم است از انجام یک کار لذت ببرید، نیز مهم است که آن را خوب انجام دهید. در تعیین اینکه چه کارهایی را انجام دهید و چه کارهایی را تفویض کنید، شناخت نقاط قوت و ضعف شما حیاتی است. تلاش نکنید مسئولیت‌هایی بیش از آنچه می‌توانید به صورت معقول انجام دهید را به عهده گیرید. بعد از تعیین کارهایی که از آنها لذت می‌برید و آنها را خوب انجام می‌دهید، شما آماده هستید که فعالیت‌های غیرضروری در زندگی خود را دور بریزید. تمام منابع موجود خود را پیدا کنید و فعالیت‌هایی را که بیش از توان خود می‌دانید تفویض کنید. بعد از اینکه فهرست کارهای روزانه را به میزان قابل قبولی از مسئولیت‌ها کاهش دادید، زمان برنامه‌ریزی فرا می‌رسد.
■ برنامه‌ریزی:
برنامه‌ریزی در زندگی شخصی و حرفه‌ای متفاوت از هم انجام می‌شوند. در برنامه‌ریزی شخصی، برنامه‌ریزی از طریق هدفگذاری و ترسیم مسیر دست‌یابی به اهداف انجام می‌شود. در برنامه‌ریزی حرفه‌ای،‌ برنامه‌ریزی پروژه‌‌محور است. برنامه‌ریزی پروژه باید از طریق نرم‌افزارهای برنامه‌ریزی رسمی انجام شود.
روش برنامه‌ریزی مناسب خود را انتخاب کنید. از هر روش مانند انتخاب اهداف، برنامه‌ریزی رسمی یا غیر رسمی که استفاده کنید چند نکته مهم را باید به خاطر بسپارید. ابتدا انتظارات خود را برآورد کنید. به یاد داشته باشید تعداد ساعات محدودی در یک روز وجود دارد. سعی نکنید به نتایجی ماورأ قابلیت‌های خود دست یابید.
دوم، مدت زمانی را صرف خود کنید. برای اینکه به حد‌اکثر عملکرد دست یابید به زمان خواب و استراحت کافی نیاز دارید. اقدام به این عمل سخت‌تر از تصمیم گرفتن برای انجام آن است. هنگام برنامه‌ریزی شما می‌پندارید که به هیچ استراحتی نیاز ندارید یا می‌توانید فقط چهار ساعت در روز بخوابید. کار مداوم بدون استراحت سطح استرس را افزایش داده و سطح عملکرد را کاهش می‌دهد.
۲-۴-۱۷- مطالعه روش:
■ مطالعه کار چیست؟
جستجو برای یافتن یک روش مناسب برای عملیات تولیدی موضوع جدیدی نیست و تاریخچه آن به زمانی که بشر به صورت اجتماعی تشکل پیداکرد برمی گردد.مطالعه کار اصطلاحی است که تکنیک های مطالعه روش و زمان سنجی راکه برای تامین حداکثر استفاده ممکن از نیروی انسانی، تجهیزات و مواد اولیه مورد نیاز برای انجام یک کارمشخص بکارمی روند را در برمی گیرد.
■ اهداف مطالعه کار:
الف- موثرترین استفاده ازتجهیزات و مواد اولیه
ب – موثرترین استفاده از نیروی انسانی
ج- عملکرد مطلوب مجموعه تجهیزات، مواد اولیه و نیروی انسانی
اهم فوائد مطالعه کار عبارتنداز:
۱ – روش مطالعه کار در ازیابی و سازمان بندی مجدد کار کمک به سزائی نموده ودر بالا بردن کارایی تولید با صرف اندک هزینه ای کمک موثری می نماید.
۲ – روش مطالعه کار به طور سیستماتیک قبل ازمرحله تولید واقعی این اطمینان رامی دهد که هیچ عاملی حذف یا دوباره مطالعه نشده واز اطلاعات موجود به نحو کاملی استفاده شده است.
۳ – روش مطالعه کار بهترین تکنیک جهت به دست آوردن استاندارد انجام کار می باشد تا بحال تکنیک بهتری ابداع نگردیده است واین استانداردها می تواند درکنترل و برنامه ریزی تولید به نحو عالی مورد استفاده قرارمی گیرد.
۴ – موجب تقلیل هزینه های عملیاتی از طریق بهبود روش عملیاتی می شود.
۵ – این تکنیک به خوبی دراقسام مختلف کارها قابلیت بکارگیری وانعطاف پذیری دارد ودرهر محلی که عملیات، نیروی انسانی را شامل شود به خوبی کار برداشته و نه تنها در عملیات تولیدی بلکه در بخش های اداری، فروشگاه ها، آزمایش ها، بخش های خدماتی… به خوبی قابل استفاده است.
۶ – این تکنیک بهترین ابزار مسئله یابی عملیات است که در دست یک مدیر میتواند باشد.
■ تکنیک های اصلی مطالعه کار وارتباط آنها :
مطالعه روش ها عبارت است از بررسی دقیق و ثبت روش های فعلی انجام کار و ارائه راه حل مناسبی که منجربه تقلیل هزینه، بهبود و تسهیل درمتدانجام کار شود.
اندازه گیری کار: عبارت است از بکارگیری تکنیک هایی جهت تخصیص زمان برای انجام کاری مشخص توسط فردی کارآزموده با عملکردمعلوم.
هدف اصلی از مطالعه روشهاتقلیل عملیات اضافی درانجام کار است درحالیکه هدف اصلی اندازه گیری کار، سنجش زمان های غیرموثر کار است و ترکیب این دو روش منجبر به ایجاد یک زمان استاندارد جهت انجام عملیات بهبود یافته کارمی شود.
■ مطالعه روش :
اصطلاح مطالعه روش به جای (مطالعه حرکات) به طور چشمگیری مورداستفاده قرار گرفته است اما در ترمینولوژی مهندسی صنایع تعاریفی به طور جداگانه برای مطالعه روش و مطالعه حرکات آمده است که مطالعه حرکات بر حرکات دستی و چشمی درایستگاه های کاری محدودمی شود اما با وجود این ؛ مطالعه حرکات؛ بعضی مواقع درمتن کتابها به همان معنی ؛مطالعه روش؛ مورد استفاده قرار گرفته است.
■مطالعه روش موضوعات زیر را دربرگیرد:

راویس هیرشی (متولد ۱۵ آوریل ۱۹۵۵) یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان کنترل اجتماعی است، وی اقدامات ارزشمندی را در طول چند دهه گذشته در عرصه‌ی جرم‌شناسی به انجام رسانده است… اویک نظریه‌پرداز کلاسیک است، و در طول حیات علمی خود، دو نمونه از نظریه‌ی کنترل را به وجود آورده است.  نخستین روایت او از نظریه‌ی کنترل که در سال ۱۹۶۹ در کتاب علل بزهکاری ارائه شد، خاستگاه  نظریه‌ی کنترل بزهکاری مبتنی بر این فرض است که اعمال بزهکارانه زمانی اتفاق می‌افتد که پیوند یا اتصال فرد با جامعه ضعیف یا شکسته می‌شود. هیرشی معتقد بود که برای بزهکار شدن فرد نیازی به عوامل انگیزشی نیست؛ تنها عامل مورد نیاز، فقدان کنترل است که به فرد این آزادی را می‌دهد که فواید جرم را نسبت به هزینه‌های آن عمل بزهکارانه سبک ـ سنگین کند. .(ممتاز، ۱۳۸۱، ص ۴۱)

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

فرضیه اصلی این نظریه ارضاء نشدنی بودن ماهیت انسان است. دیدگاه نظارت اجتماعی بر این عقیده است که افراد اصولاً دارای قابلیت بهنجار بودن یا نابهنجار بودن هستند. نکته اصلی این است که جامعه چه رفتاری با فرد داشته باشد.رفتار بهنجار و نابهنجار تنها در درون جامعه دارای معنی است و هر جامعه ای سعی می کند که هنجارهای خود را بر فرد تحمیل کند. (ممتاز، ۱۳۸۱) هیرشی که مهم ترین پایه گذار این نظریه است موضوع پیوند اجتماعی را مطرح می سازد. او براین اعتقاد است که کجرفتاری زمانی واقع می شود که پیوند میان فرد و جامعه ضعیف باشد یا گسسته شود.هیرشی معتقد است که چهار عنصر اصلی باعث پیوند فرد و جامعه می شوند: وابستگی Attachment تعهد Commitment درگیری Involvement و اعتقاد Belief
۲-۶-۱-وابستگی
هنجارها  شیوه های پذیرفته شده رفتار نزد مردم یک جامعه هستند. از نظر هیرشی مبنای اصلی درونی کردن هنجارها، وابستگی به دیگران است. به تدریج که فرد به دیگران وابسته می‌شود، احتمال بزهکار شدن او بسیار کمتر می‌شود. نخستین وابستگی‌ها و تعاملات با والدین است، و به دنبال آن وابستگی به همقطاران، معلمان، رهبران مذهبی، و سایر اعضای جامعه بروز می‌کند. (همان منبع) هیرشی مفهوم وابستگی را بر مفهوم درونی‌سازی ترجیح می‌دهد، چون وابستگی را می‌توان مستقل از رفتار انحراف‌آمیز اندازه‌گیری کرد، ولی درونی‌سازی را نمی‌توان به این صورت مورد سنجش قرار داد.
۲-۶-۲-تعهد
تعهد ، جزء عقلانی در رعایت هنجارها می باشد. به طور کلی، مفهوم آن ترس از رفتار قانون‌شکنانه است. وقتی که فرد به فکر انجام رفتار منحرفانه یا مجرمانه می‌افتد، باید خطرات از دست دادن سرمایه‌گذاری قبلی خود در زمینه‌ی رفتار متعارف را در نظر بگیرد. در صورتی که فرد توانسته باشد آوازه‌ی مثبتی از خود بر جای بگذارد، تحصیلات ارزشمندی به دست آورد، خانواده‌ی حمایت کننده‌ای به وجود آورد، و/یا اعتبار و شهرتی در دنیای تجارت به هم بزند، با نقض قانون ضرر هنگفتی را متحمل خواهد شد (شورای نویسندگان،۱۳۷۹ ) مجموعه‌های اجتماعی که فرد در سرتاسر عمر خود انباشت می‌کند، نشان دهنده‌ی ضمانت به جامعه است که این فرد به ارزش‌های متعارف، متعهد است. او با نقض قانون چیزهای بیشتری را از دست می‌دهد. نه تنها فرد با چیزهایی که به دست آمده است، به رعایت هنجارها متعهد می‌شود، بلکه حتی امید به دست آوردن دارایی به طرق متعارف می‌تواند تعهد فرد را به پیوندهای اجتماعی تقویت کند.در مقابل کسی کجرفتاری می کند که چیزی ندارد که از دست دهد.
۲-۶-۳-درگیری
دخالت در فعالیت‌های متعارف بیانگر ویژگی درگیر بودن است. هیرشی معتقد است که وقتی فرد درگیر فعالیت‌های متعارف باشد، وقتش به قدری گرفته می‌شود که نمی‌تواند به رفتار انحراف‌آمیز کشیده شود. این تفکر که «دست بیکار، کارگاه شیطان است » در واقع دلیل اصلی این گفته‌ی هیرشی (همان منبع) است که می‌گوید: «کودکی که پینگ‌پونگ بازی می‌کند، در استخر عمومی شنا می‌کند، یا تکلیفش را انجام می‌دهد، دست به اعمال بزهکارانه نمی‌زند». هیرشی معتقد بود که چنین فردی کمتر فرصت انحراف پیدا می‌کند. مفهوم درگیری سرچشمه‌ی برنامه‌هایی با تمرکز بر فعالیت‌های تفریحی مثبت برای پر کردن اوقات فراغت نوجوانان بوده است.
۲-۶-۴-اعتقاد
ویژگی اعتقاد ، به وجود یک سیستم ارزشی مشترک در جامعه‌ای که هنجارهایش نقض می‌شوند، اشاره دارد (همان منبع) .نظرات و تصوراتی که وابسته به تقویت مداوم اجتماعی هستند، مشتمل بر اعتقاد هستند احتمال اینکه یک فرد هنجارهای اجتماعی را رعایت کند، اگر به آنها اعتقاد داشته باشد، بیشتر است. هیرشی معتقد بود که افراد از نظر عمق و میزان اعتقاد با یکدیگر تفاوت دارند، و این تغییرات بستگی به میزان وابستگی به سیستم‌هایی دارد که نشان دهنده‌ی اعتقادات مورد نظر هستند. می توان نتیجه گرفت که بر مبنای این نظریه هرچه افراد کمتر وابسته، متعهد، درگیر و معتقد باشند"پیوند” آنها با جامعه سست تر است و احتمال کجرفتاری بیشتر خواهد بود. .(به نقل از ممتاز، ۱۳۸۱، ص ۴۰)
۲-۶-۵-رویکرد کنترل اجتماعی و تبیین مصرف مواد مخدر :
تراوس هیرشی، مهم‌ترین صاحب این رویکرد، علت هم‌نوایی افراد با هنجارهای اجتماعی را پیوند اجتماعی آن‌ها دانسته است. ولی مدعی است که پیوند میان فرد و جامعه مهم‌ترین علت هم‌نوایی و عامل اصلی کنترل رفتارهای فردی است و ضعف این پیوند یا نبود آن موجب اصلی کج رفتاری است. رویکرد کنترل اجتماعی روی این نکته متمرکز است که چرا تنها عده کمی از مردم درگیر رفتارهای کج‌روی از قبیل جرم و مصرف مواد مخدر می‌شوند؛ پاسخ ‌آن‌ها هم این است که در این امر میزان تعهد فرد به جامعه، عامل تعیین کننده است. جوانانی که تعهد و ارتباطات محکمی با والدین و مدرسه دارد، تا حد کمتری درگیر رفتار مجرمانه می‌شوند. بر اساس نظریه‌های کنترل اجتماعی کجروی هنگامی به وجود می‌آید که تعهد فرد به جامعه ضعیف باشد و یا از بین برود. میزان تعهد با قید و بندهای درونی و بیرونی تعیین می‌شود. به عبارتی کنترل‌های درونی و بیرونی مشخص می‌کنند که آیا ما به طرف رفتار کجروانه یا کاملاً قانونی برویم.
کنترل بیرونی؛ شامل نبود تایید اجتماعی است که با حوزه عمومی و یا بی‌اعتنایی و ترس از تنبیه ارتباط دارد. به عبارت دیگر مردم معمولا به احتمال این‌که دستگیر یا تنبیه می‌شوند و از ترس این‌که از حوزه عمومی جدا شده و به زندان بیافتند، از رفتار مجرمان دوری می‌کنند. کنترل درونی؛ این نوع از کنترل به سوپراگو (Superego) یا همان “فراخود"، که احساس گناه را به وجود می‌آورد، بازمی‌گردد. مصرف بی رویه مواد مخدر و یا ارتکاب هرگونه جرمی در دوران اولیه رشد یا اثرات نابهنجار والدین می‌توانند منجر به از بین بردن الزامات درونی جامعه شود. بر اساس نظریه کنترل اجتماعی، کج‌روان بسیار کم جامعه‌پذیر شده‌اند و خانواده واحد اصلی جامعه‌پذیر کردن آنان است. بنابراین هم از نظر روان‌شناختی و هم جامعه‌شناختی، کنترل درونی متاثر از خانواده است. به این معنا که رابطه جوانان و نوجوانان با مواد مخدر یا هر جرم دیگر، همبستگی شدیدی با بیگانگی از خانواده دارد. بر طبق این رویکرد، بین تعلق خاطر افراد به جامعه، تعهد آنان به امور متداول، زندگی روزمره‌ی هم‌نوا با هنجارهای اجتماعی، درگیر شدن آن‌ها در فعالیت‌های مختلف زندگی و اعتقاد به نظام هنجاری جامعه از یکسو و هم‌نوایی آنان با هنجارهای اجتماعی از سوی دیگر رابطه مستقیم و با احتمال مصرف به مواد مخدر رابطه معکوس وجود دارد. .(ممتاز، ۱۳۸۱، ص ۴۲)
نظریه کنترل اجتماعی مدعی نیست که تنها شخص دارای روابط اجتماعی ضعیف، درگیر مصرف مواد مخدر می‌شود. در مقابل، استمرار مصرف مواد،‌ فقدان تعهد اجتماعی را نشان می‌دهد. برخی افراد به جای هم‌نوا شدن با هنجارهای معمولی، از طریق پیوند افتراقی رفتار خود را بر اساس هنجارهای گروه مجرمان و بزهکاران سازمان می‌دهند که به آن تعلق و هویت پیدا می‌کنند. این امر به احتمال قوی در محیط‌هایی رخ می‌دهد که سازماندهی اجتماعی نسبی وجود دارد. یعنی جایی که کنترل‌های خانوادگی و جمعی در اعمال هم‌نوایی موثر نیستند. چنین فرآیندهایی همچنین به تبیین این‌که چرا مواد مخدر بعضی اوقات در جوامع مرفه تر شیوع پیدا می‌کنند، کمک می‌کند. کری (۱۹۹۳) معتقد است که تنها خانواده‌ها و فرهنگ‌های مستحکم می‌توانند به طور اساسی از مصرف مواد جلوگیری کنند. بنابراین سستی خانواده‌ها، وجود نداشتن بزرگسالان و فراگیری فرهنگ مصرف مداوم، می‌تواند خانواده‌های مرفه را فقیرتر کند. در مطالعات زیادی درباره نیروی پیوندهای خانوادگی و رفتار مخاطره‌آمیز جوانان (کشیدن سیگار، ماری جوانا، و …) محققان دریافته‌اند ریسک کمتر، همبستگی شدیدی با انسجام خانوادگی دارد، یعنی پیوندهای خانوادگی مهم‌تر از روابط با همسالان است. .(ممتاز، ۱۳۸۱، ص ۴۲)
۲-۶-۶-نقش نظریه کنترل اجتماعی در سیاست گذاری اجتماعی:
هیرشی می‌گوید سیاست‌های عمومی که به منظور بازدارندگی یا بازتوانی مجرمان طراحی شده است، همچنان با شکست مواجه خواهند شد. سیاست‌های موثر دولتی سیاست‌هایی هستند که اجتماعی شدن در خانواده را با تقویت خانواده و بهبود کیفیت روش‌های تربیت بچه در خانواده‌ها پشتیبانی و تقویت کنند.(ممتاز، ۱۳۸۱، ص ۴۲)
۲-۷-عوام‌گرایی کیفری، رسانه و فناوری اطلاعات
با آن‌که شواهد و مدارک در جوامع مدرن حاکی از کاهش نرخ جرم است، چرا مردم باید بر این باور باشند که میزان جرایم رو به افزایش است؟ اجازه دهید این پرسش با سؤال دیگری پاسخ داده‌شود. اکثر مردم، اطلاعات خود درباره جرم را از چه طریقی کسب می‌کنند؟ با وجود گذشت، دو دهه از نظریه رایت (Writing`s 1985: 21 ) مبنی‌بر این‌که “برای اغلب آمریکایی‌ها رسانه اصلی‌ترین منبع برای کسب اطلاعات است"، هنوز هم این تعبیر درست به‌نظر می‌رسد. حتی شاید بتوان آن را با قطعیت به بیشتر کشورهای غربی دیگر هم عمومیت داد. مردم اطلاعات خود درباره جرم را از رسانه‌ها به دست می‌آورند، زیرا همان‌طور که کریستی (Christie 2004: 89) استدلال کرده:
توجه به این نکته که امروزه مردم به اندازه گذشته با هم دیدار نمی‌کنند، بسیار مهم است. این به معنای اعتماد فزاینده به رسانه برای توصیف وقایع و معنابخشی به اتفاقات و همچنین به‌معنای وابستگی بیشتر به دولت، برای غلبه بر خطرات محیط است.
مردم به دلیل رکورد زندگی اجتماعی ارگانیک و رشد نیروی کار موقت، به اندازه سابق با هم ملاقات نمی‌کنند. در نتیجه دانش و درک آن‌ها از جهان، دیگر مانند گذشته از اعضای خانواده و همسایه‌ها کسب نمی‌شود، بلکه از منابع دور و انتزاعی مانند رسانه‌های جمعی (Giddens 1990) به‌دست می‌آید. این خود بدان معناست که توقع از دولت برای از میان برداشتن این خطرات بالا می‌رود. همان‌طور که کریستی خاطر نشان می‌کند: بنابراین، وقتی به نظر برسد دولت در این رابطه به شدت ناکام است، افراد باید به دنبال نیروهای مردمی فراتر از دولت باشند که وعده حل مسائل این چنینی را می‌دهند.
اما رسانه چگونه موجب این تأثیرات می‌شود؟ حجم و ماهیت گزارش جرم، ابعاد این مسأله را بزرگ نموده و فوریت برخورد با تهدید ناشی از آن را افزایش می‌دهد؛ هم‌چنین موجب می‌شود تا جرم، واقعه‌ای شدید و نیازمند واکنشی قوی و چشم‌گیر تلقی شود. تغییر در ساختار رسانه که به واسطه قاعده‌زدایی^[۱] و تأثیر فن‌آوری اطلاعات جدید ایجاد شده، این گرایش را – به‌ خصوص در رسانه‌های عوام،^[۲] اگر نه لزوماً در رسانه‌های با کیفیت^[۳] - تسریع می‌کند. هرچند بنا به تعریف، رسانه‌ای عوام است که بیش از سایر رسانه‌ها خوانده و یا تماشا شود و لذا ظرفیت آن را داشته باشد که شکل‌دهنده اصلی عقاید افراد جامعه باشد، به‌ خصوص زمانی‌که عقاید مخاطبانش توجه سیاسی زیادی کسب نماید. در سبک گزارش‌نویسیِ این نوع رسانه، تحلیل‌های مربوط به جرم بیشتر جنبه شخصی دارند تا آماری، زیرا تجربیات مردم عادی، به‌ خصوص بزه‌دیدگان جرم را بر توضیحات انتزاعی کارشناسان، ارج می‌نهد. در نتیجه، در جوامعی که این گرایش به طرز محسوسی آشکار است، احتمال این‌که عقاید عمومی از روی آگاهی باشد، به‌شدت کاهش می‌یابد. به این ترتیب، برداشت‌های معقول از جرم و مجازات که از رسانه‌های عوام پخش می‌شود، اقتدار و اعتبار می‌یابند. به همین دلیل است که در حال حاضر، سیاستمداران ارشد انگلستان، به‌صورت منظم برای مطبوعات زرد مطلب می‌نویسند نه مطبوعات جدی.
به علاوه اگر یکی از نشانه‌های محور پیشین قدرت کیفری، توانایی نخبگان برای کنترل راجع به جرم بوده باشد، تأثیر فناوری اطلاعات جدید با این معناست که این نخبگان قدرت مزبور را از دست داده‌اند. دریافت‌های جدید و متضاد از جرم و مجازات، از منابع اطلاعاتی نوین قابل انتقال به سراسر دنیاست، در حالی‌که ممانعت از دسترسی به این منابع فراتر از قدرت و کنترل نخبگان، اما به سرعت قابل تشخیص و شناسایی می‌باشد.
۲-۷-۱-تغییر در اخبار جنایی
برای غلبه جوامع مدرن، مشخصه زندگی همان چیزی است که گیدنز (Giddens 1991: 2) از آن با عنوان “انزای تجربه”^[۴] نام می‌برد. یعنی “تفکیک زندگی روزمره از تماس با تجاربی که به صورت بالقوه، سؤالات وجودی را مطرح می‌سازند – مخصوصاً تجارب مربوط به بیماری، دیوانگی، مجرمیت، گرایش جنسی و مرگ.” در واقع، از آن‌جا که در جامعه مدرن اغلب مردم به‌شدت از سر و کار داشتن با جنبه‌های ناخوشایند زندگی روزمره ناراحت شده بودند، این جنبه‌ها پیوسته پشت پرده‌های بروکراتیک پنهان شدند تا توسط کارشناسان اداره و مدیریت شوند. با این حال طی قرن بیستم، اغلب مردم به شکل نیابتی از این پدیده‌ها – در نتیجه روش اطلاع‌رسانی رسانه‌های جمعیِ همواره در حال گسترش – خصوصا راجع به جرم مطلع شده‌اند. از طرف دیگر به دلایل فوق‌الذکر “جرم” عمده‌ترین بخش مطالب رسانه‌ها بوده است. گزارش جرم ذاتاً می‌تواند “شوکه کند، بترساند، تحریک کند، و سرگرم نماید، (Jewkes 2004: 3) تقاضا و علاقه مردم را زیاد کند، روزنامه‌ها را به فروش برساند و مخاطبان تلوزیون را افزایش دهد. لذا، برای رسیدن به اهداف مذکور شیوه بازتاب جرم بر اساس گزارش گزینشی است نه گزارش جامع.” یعنی گزارش جرم بر اساس آن‌چه برای مردم جالب است که معمولاً به معنای “چیزی بدتر از معمول و اندکی متفاوت است – چیزی عجیب غریب، غیر معمول یا چیزی که تعداد بیشتری از مردم را تحت تأثیر قرار دهد، نه دزدی و یا چیزی که هر روز اتفاق می‌افتند.” (Allison 1991: 100) به همین دلیل است که رسانه‌ها می‌توانند منابع “احساسات و شهودی” باشند که در عوام‌گرایی کیفری به‌کار می‌رود.
شیوه‌ای که رسانه‌ها تا دهه ۱۹۷۰ – به‌ خصوص مطبوعات عامه‌پسند در آن هنگام – برای شکل‌دهی، هدایت و ایجاد دانش مردم درباره جرم به‌کار می‌گرفته‌اند، به‌خوبی ثبت و ضبط گردیده است. (Chibnall 1977, Hall et al. 1978) در آن نقطه از تاریخ، گزارش جرم در مقایسه با دوره پیش از جنگ و بلافاصله پس از جنگ، به‌طور چشم‌گیری بیشتر بود. (Roshier 1973) مطالعات متعاقب نشان می‌دهد که این گزارش‌ها بین سال‌های ۱۹۶۷- ۱۹۳۹،^[۵] ۴ درصد از اخبار مطبوعات را تشکیل می‌داد و در آغاز دهه ۱۹۸۰ تمرکز بر اخبار جنایی در رسانه‌ها به ۵/۶ درصد و در پایان این دهه با ۱۳ درصد رسید. (Ditton and Duffy 1983; Williamsand Dickinson 1993) پژوهش رینر و لیونگستون (Reiner and Livingstone 1997) حاکی از آن است که از سال ۱۹۴۵ تا اوایل دهه ۱۹۹۰ گزارش جرم رشدی مشابه، در نمونه روزنامه‌های عوام و خواص داشته ‌است. تا آن تاریخ، ۲۱ درصد از محتوای اخبار مطبوعات را داستان‌های مربوط به جرم تشکیل می‌داد.
با این حال مسأله تنها این نیست که گزارش جرم از لحاظ کمّی افزایش یافته، تغییرات کیفی نیز در این گزارش‌ها به تمرکز گسترده روی جرایم خشونت‌آمیز و جنسی بیشتر بوده‌است. به عنوان مثال، رایت خاطر نشان می‌سازد “بررسی اخیر پژوهش‌های راجع به الگوهای بازتاب اخبار جنایی نشان می‌دهد که در برنامه‌های رسانه‌های خبری جرایم فردی خشونت‌آمیز (به‌ خصوص قتل‌ها) بدون استثناء به میزان کاملاً بی‌تناسب ارائه می‌شود. “دورفمن (Dorfman et al. 1997) در مدت یک هفته پخش اخبار محلی ۲۶ ایستگاه خبری کالیفرنیا، دریافت که خشونت (معمولاً خشونت جوانان) تنها موضوع پربسامد این رادیوها بوده است. مائور (Mauer 1999: 72) نیز به این نتیجه رسید که در “ایالات متحده پوشش تلوزیونی جرم طی سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۳ دو برابر شده، حال آن‌که پوشش خبری قتل طی این دوره سه برابر گردیده است.” به‌علاوه اغلب گزارش‌های معاصر راجع به جرم “جرایم جدید” را در رأس اخبار قرار می‌دهند، به‌ خصوص جرایمی که ایمنی و امنیت فردی را به خطر می‌اندازند؛ مانند خشونت‌های ناشی از رانندگی،^[۶] تعقیب و سرقت هویت. حال آن‌که به‌ندرت از جرایم “عادی” نام برده می‌شود. (See Reiner 2001, Jewkes 2004) در عین حال، باید در نظر داشت روزنامه‌های عوام – مانند مطبوعات شایعه‌پرداز بریتانیا – معمولاً بیشترین داستان‌های جنایی را انعکاس می‌دهند. (Williams and Dickinson 1993) در این داستان‌ها که مخاطبان بی‌شماری نیز دارند، معمول‌ترین شکل توصیف جرم، واقعه‌ای تصادفی، غیرقابل پیش‌بینی و در غالب جملات خشونت‌آمیز است که ناگزیر توسط افراد بیگانه علیه “مردم عادی” ارتکال می‌یابد.
این تغییرات کیفی و کمّی در گزارش جرم را تا حد زیادی می‌توان به رشد تنوع منابع خبری، شیوه‌های بیان رسانه‌ای و تمرکز هم‌زمانِ مالکیت رسانه‌های بزرگ در دست افراد خاص، نسبت داد که می‌توانند سبک‌های پخش خبر و شیوه کیفر را متناسب با علائق تجاری خود – معمولاً در بازارهای انبوه و سودآور و نه بازارهای کم سود و کوچک – شکل دهند. تا دهه ۱۹۸۰ سازمان‌های دولتی در اغلب جوامع مدرن تقریباً از همین انحصار کامل پخش تلوزیونی بهره می‌بردند. از آن زمان به بعد، این جوامع مجبور شده‌اند با سرویس‌های جهانی گسترده‌ای که توسط بخش خصوصی اداره می‌شوند و همچنین ماهواره‌ها و شرکت‌های تلوزیونی کابلی، رقابت کنند. در انگلستان در سال ۱۹۷۷ فقط سه کانال تلوزیونی وجود داشت. در سال ۱۹۹۳ فقط ۱۸ درصد از خانه‌ها ماهواره، تلوزیون کابلی یا دیجیتالی داشتند. این رقم تا سال ۲۰۰۳ به ۴۸ درصد رسید و در حال حاضر صدها کانال دیگر نیز در هر خانه در دسترس است. اکونومیست.(۶۳ ۱۹۹۲:۵ September) به این تنوع مخاطبان تلوزیونی اشاره کرده و درباره آتیه این رسانه می‌نویسد: “به عنوان نمونه به آمریکا نگاه کنید. شکوفایی تلوزیون کابلی در دهه ۱۹۸۰ سهم مخاطبان سه شبکه بزرگ در این کشور را از ۹۰ درصد به ۶۰ درصد مخاطبان رساند.” در واقع تا سال ۲۰۰۲، ۴.۶۹ درصد از خانه‌ها در ایالات‌متحده به تلوزیون کابلی دسترسی داشتند. در حال حاضر همین الگوها را می‌توان در اغلب کشورهای غربی دید. در سال ۱۹۸۹ در نیوزلند فقط دو کانال تلوزیونی دولتی وجود داشت. حالا چندین کانال جهانی خصوصی و همین‌طور تلوزیون ماهواره‌ای وجود دارد به‌طوری‌که در سال ۲۰۰۵، ۴۰ درصد از خانه‌ها به آن دسترسی داشته‌اند.
در نتیجه، تلوزیون و مطبوعات، هردو بیش از سابق به رقابت برخاسته‌اند. برنامه‌های آن‌ها باید به طریقی دسته‌بندی شود که برای تماشاگران جذاب‌تر از برنامه‌های رقبا و هم‌آوردانشان باشد. همچنین باید برای تبلیغ‌کنندگان هم جذاب باشد، تبلیغ‌کنندگانی که تمام شرکت‌های مستقل رادیویی و تلوزیونی حتی بعضی از شرکت‌های دولتی – در نتیجه مقررات‌زدایی و بازسازی اقتصادی – به درآمد آن‌ها وابسته‌اند. سازمان‌های رادیو و تلوزیونی دولتی نیز به دلیل متأثر شدن از این شرایط معمولاً مجبورند، به‌جای آن که به بازار رو به کاهش خواص رضایت دهند، جایگاهی در بازار عوام بیابند. این پیشرفت‌ها اهمیت گزارش جرم را به‌ خصوص در برنامه‌های خبری و امور جاریِ شرکت‌های ماهواره‌ای و خصوصی تلوزیونی، مخصوصاً در کشورهایی که رادیو و تلوزیون با هم رقابت دارند، یکپارچه‌تر می‌کند. جرم – به‌خاطر جذابیت‌های ذاتی‌اش – نه‌تنها در تضمین مخاطبان به آن‌ها کمک می‌کند، بلکه زمانی که تمام کانال‌ها به اخبار اختصاص یافته‌اند، اخبار همیشه در دسترس جرایم، به مؤلفه‌ای مهم تبدیل می‌شود. (Cumberbatch et al. 1995, Dorfman et al. 1997)
در نتیجه اگر صحنه‌های جرم و مجازات قبلاً از تجربه ما “جدا” بودند، امروزه کیفیت و کمیت این برنامه‌ها قادرند بر گفتمان روزمره سایه افکنده، و موجب شوند جرم (به‌رغم فاصله واقعی‌اش) بیش از پیش به ما نزدیک به‌نظر برسد، در این رابطه بومن (Bauman 2002: 89) اشاره می‌کند:
اگر درباره وضعیت جامعه بعد از این برنامه‌های نمایشی داوری کنیم، نه فقط نسبت به مجرمان به “مردم عادی” بسیار بیشتر از نسبت جمعیتی به نظر می‌رسد که قبلاً زندانی شده‌اند، و نه فقط دنیا در کل، به دو گروه مجرم و نگهبان تقسیم می‌شود؛ بلکه به‌نظر می‌رسد تمام حیات بشری راه خود را از تنگنای خطر حمله فیزیکی و مقابله به مثل با مهاجمِ بالقوه هدایت می‌کند.
توماس(Thomas 2005: 22, my italics) برای اثبات قدرتی که بخش‌های رسانه عوام در تعریف مسائل کنترل جرم اعمال و مردم را تهییج به عمل متقابل می‌نمایند، می‌نویسند:
انگلستان در سال‌های ۱۹۹۶ و ۱۹۹۷ شاهد مجموعه‌ای از “شورش"های مردم مرد علیه متجاوزان جنسی بود. عنصر کلیدی این عکس‌العمل‌های جمعی، سهمی بود که گزارش مطبوعات و رسانه‌ها از جرایم جنسی داشتند. مخصوصاً نقش جدیدی که به نظر می‌رسید مطبوعات بر عهده گرفته‌اند تا عملاً جایگاه متجاوزان جنسی در جامعه را شناسایی نموده و نظر همگان را به آن جلب کنند.
بااین حال معروف‌ترین این وقایع شورشی بود که توسط عامه‌پسندترین روزنامه انگلستان، نیوز آو دِ وُرلد،^[۷] در ارتباط با تجاوز و قتل سارا پِین^[۸] هشت در سال ۲۰۰۰ در یک روزِ شنبه به‌راه افتاد. روزنامه‌ها با بهره گرفتن از پس زمینه مرگ دلخراش این کودک و اندوه والدینش، کَمپِینِ “نام و ننگ”^[۹] را با انتشار اسامی و عکس‌های ۴۹ مرد و زن به کودک آزادی، آغاز کردند و این روند را با نشر جزئیات ۲۰۰ مورد دیگر ادامه دادند. تیتر خبر این بود: “آیا در همسایگی شما یک هیولا زندگی می‌کند؟”^[۱۰] و ادعا می‌کرد که “در فاصله یک مایلی خانه هر فرد، یک آزارگر جنسی وجود دارد."(News of the World 23 July 2002: 2 ) حضور مداوم این گروهک هتاک، روزنامه را به مبارزه‌ای برای تصویب “قانون سارا” سوق داد. قانونی که به شهروندان حق آگاهی یافتن از حضور یا نقل مکان آزاردهندگان جنسی در مجاورت محله خود را می‌داد. این قانون نسخه انگلیسی قانون مگان^[۱۱] در آمریکا بود و در عین گرامی‌داشت نام سارا، از کودکان دیگر در برابر کودک‌آزارهای انگلستان حمایت می‌کرد. روزنامه مذکور در مقابله با مخالفت چشم‌گیر تمام سازمان‌های اصلی عدالت کیفری و همچنین وزرای دولتی بلندمرتبه در برابر خواسته‌های این کمپین (نمایشی نادر از اتحاد مردم از زمان ظهور عوام‌گرایی کیفری)، مسائل پیچیده مرتبط با اطلاع‌رسانی به جامعه را به تجسم معقول لزوم آن تقلیل داد، مانند تیترهای خبر زیر:
پرسش: آیا می‌خواهید بدانید که همسایه دیوار به دیوارتان یک شکارچی کودک آزار است یا نه؟
پاسخ: اگر بگوئید بله از قانون سارا پشتیبانی کرده‌اید. اگر بگوئید نه، دروغگو هستید. (News of the world 16 November 2000, quoted by evans 2003: 185)
نمایش مسائل به این طریق، مخالفان اطلاع‌رسانی مذکور به جامعه را مدافع کودک‌آزاری قلمداد می‌کرد، گویی هیچ دلیل قابل پذیرشی برای مخافت افراد با پیشنهادات روزنامه مذکور وجود نداشت.
در نهایت این کمپین در تسهیل مشارکت مردم در فرآیندهای تصمیم‌گیری مرتبط با آزارگران جنسی به موفقیت نسبی نایل شد:
دولت اعلام کرد که برای اولین بار، همه مردم از این امکان برخوردار می‌شوند که در تدوین برنامه‌های ارزیابیِ خطر و نظارت بر کودک آزاران و سایر مجرمان خطرناک که هر ساله از زندان آزاد می‌شوند، نقشی مستقیم داشته باشند و در هیئت‌های چندنهادی حمایت عمومی^[۱۲] عضو شوند. (Ibid.: 169)
با این حال ثابت شد افشاگری‌های روزنامه، تسریع‌کننده حملات امنیتی گسترده علیه کودک‌آزارها یا متهمان کودک‌آزاری بوده‌است. (Hinds and Daly 2001, Evans 2003) این حملات علاوه بر نمایش شکنندگی اختیارات دولت مرکزی، نشان‌دهنده قدرت بخش‌هایی از رسانه بود که خود را به صراحت در سمت “مردم” و علیه کومت جای داده بودند تا این اختیار را به چالش کشیده و حتی به‌صورت موقتی غصب کنند.
این شیوه گزارش مجازات ارتکاب جرم، احترام به نظام عدالت کیفری و اختیارات دولتی را کاهش می‌دهد، دقیقاً همان روند و هدفی که در گزارش جرم دنبال می‌شود. به همین جهت اشورث و هاف (Ashworth and Hough 1996: 779) می‌گویند:
گزارش‌های رسانه‌ای ناگزیر گزینشی است: ارزش‌های خبری دربرگیرنده مسائلِ تعجب‌آور، ترسناک یا ظالمانه است نه مسائل معمول، و همین مسأله موجب می‌شود که گزارش‌های دادگاه‌ها … به‌ندرت بازتاب واقعی شیوه صدور احکام باشد… بین پوشش خبری روزنامه‌ها درباره آزارهای جنسی و جرایم خشونت‌آمیز و جایگاه پائین آن‌ها در آمار واقعی جرایم هیچ انطباقی وجود ندارد.
اخبار مذکور موجب پیدایش این تصور در مردم می‌شود که محاکم بیش از اندازه با مجرمان مدارا می‌کنند، حتی وقتی که سیاست‌های دادگاه‌ها به شدت سخت‌گیرانه می‌شوند هم این تصور باقی می‌ماند، به‌علاوه، بازتاب اخبار این دادگاه را به‌وجود می‌آورد که جرم به‌طور مداوم رو به افزایش است، درحالی‌که در واقعیت آمار ارتکاب جرم نزولی است. به همین ترتیب، گزارش‌های خبری عموماً روی بی‌کفایتی‌های مقامات نظام عدالت کیفری تمرکز می‌کنند، نه موفقیت‌های آن‌ها. گزارش از شرایط زندان حداقل تا حد زیادی این تصور عمومیِ از پیش موجود را تائید می‌کند که زندگی در زندان حداقل تا حد زیادی این تصور عمومیِ از پیش موجود را تائید می‌کند که زندگی در زندان، تجربه‌ای کاملاً خوشایند است. مقاله‌ای در یکی از روزنامه‌های پرمخاطبِ نیوزلند، درباره شرایط حاکم در زندان‌های این کشور نتیجه‌گیری می‌کند که “وعده‌های غذایی مجانی و اسباب استحمام، اوقات فراغت، بدون مسئولیت، کامپیوتر و وسایل ورزش، کار نیمه‌وقت با حقوق، وام‌های دانش‌آموزی، روابط جنسی، مواد و قمار را هم که در نظر بگیریم، زندان چندان هم جای بدی نیست.” (The Dominion Post 9 April 2005: A8)
به عبارت دیگر تصوری که از رسانه به‌ دست می‌آید، هنگام مواجهه با یک “مهاجم بالقوه” به فرد یادآوری می‌کند که نمی‌توان به مقامات عدالت کیفری اعتماد کرد، پس بهتر است خود کاری کنیم. به این ترتیب، توجهی که به سیاستمداران و نهادهای عوام‌گرا مبذول می‌شود از همین جا نشأت می‌گیرد: افرادی که این خطرات را تشخیص می‌دهند، کسانی که به‌نظر می‌رسد در سردرگمی و تزویرِ مقامات رخنه می‌کنند و به جای بی‌کفایتی، از خود استواری نشان می‌دهند.
۲-۷-۲-فریبندگی بازتاب برنامه‌های رسانه‌ها
تغییر در کیفیت و کمیت گزارش جرم، فرآورده چیزی است که اصطلاحاً فریبندگی رسانه^[۱۳] نامیده می‌شود. پیش از این و به همان روشی که “نگهبانان افلاطونی” بر تدوین خط‌مشی کیفری دوران پس از جنگ نظارت می‌کردند، در اولین روزهایی که تلوزیون وارد عرصه شد، نگهبانانی مشابه استانداردها و ارزش‌های خود را به بقیه اجتماع تحمیل کردند – و با این کار شکل‌دهندگان بلامنازع و (تا حد زیادی) محرز عقایدِ روز شدند. برنامه بی‌بی‌سی تحت عنوان مغزهای مورد اعتماد^[۱۴] شاهد خوبی برای این ادعاست. این برنامه که پخش آن در سال ۱۹۴۱ از رادیو شروع شد، در دهه ۱۹۵۰ به تلوزیون منتقل گردید، و به جای شخصیت‌های مشهور، گروهی متشکل از چهار نابغه بود که به پرسش‌های شنوندگان (و بعدها بینندگان) پاسخ می‌دادند. پروفسور اِی جِی آیِر^[۱۵] که در سال ۱۹۵۶ دعوت به همکاری شد، می‌نویسد همکاران او در این گروه عبارت بودند از:
نوئل اَنِن،^[۱۶] رئیس کینگز کالج کمبریج که فکر می‌کنم در آن زمان هنوز جایزه نوبل نگرفته بود، جان بِتمن،^[۱۷] شاعر … و دونالد تیرمن^[۱۸] که ویراستار مجله اکونومیست بود. ریاست طرح سؤال بر عهده نورمن فیشر^[۱۹] بود که در آن زمان در شرکت کول بُرد^[۲۰] سمتی داشت، اما بعدها، وارد صنعت چاپ و نشر شد.
سمت و سوی سؤالاتی که برای آن‌ها انتخاب و به‌گونه‌ای فلسفی مطرح می‌شد “مسائل ملموس یا انتزاعی اخلاقی” بود.^[۲۱] در عین حال، طرح مسائلِ بحث‌برانگیز مانند جانبداری‌های سیاسی “ممنوع” بود تا این اطمینان حاصل شود که برنامه علاوه بر این‌که اطلاعات و دانش مردم را بالا می‌برد و آن‌ها را تا سطح افراد “فاضل‌نما” صاحب عقیده می‌کند، اما در عین حال آن‌ها را بی‌طرف نگه می‌دارد. نتیجه برنامه‌هایی از این قبیل، همان‌طور که دلی کارپینی و ویلیامز (Delli Carpini and Williams 2001: 164) می‌نویسند، “ارتقاء و تجلیل آن‌چه تاکنون نخبگان از آن برخوردار بودند، هم‌زمان با بی‌ارزش نمودن طبقه عامه بود”
در عین‌حال، تمایل بر این بود که گزارش‌های خبری حول “اتفاقات” بگردند و نه شخصیت روزنامه‌نگاری که واقعه مورد نظر را گزارش می‌داد. وقتی گزارشگران به شهرت رسیدند ( اتفاقی که برای تعدادی از خبرنگارانِ زمان جنگ رخ داد):
به جای شهرت صرف یا توجه بسیاری که از تهیه خبر از فضاهای مهمی چون کاخ سفید به‌دست آورده بودند، نوعی صلاحیت هم در ایشان به‌وجود آمد ….. مخاطبان آن‌ها تصور می‌کردند هر آن‌چه توجه این افراد را به خود جلب کند، مهم و شایان توجه است. (Fallows 1997: 54)

محلول ِD

۵۰ میلی لیتر

۳۵ میلی لیتر

۱۰۴ میلی لیتر

۳۱۱ میلی لیتر

سپس pH محلول روی ۶/۷-۴/۷ تنظیم گردد. ( Waley and North, 1997).
۳-۸-۲- فعالیت لیزوزیم:
فعالیت لیزوزیم سرم بر اساس روشClerton و همکاران (۲۰۰۱) ، Kim وAustin (2006) و بر مبنای لیز باکتری گرم مثبت حساس به آنزیم لیزوزیم یعنی میکروکوکوس لیزودیکتکوس^[۱۸] (Sigma, M 3770, St. Louis, USA) اندازه گیری شد. به طور خلاصه، سرم مورد آزمایش چهار مرتبه با بهره گرفتن از بافر سیترات – فسفات (۱/۰ مولار، pH=5/8) و ضریب رقّت یک دوم رقیق شده و ۱۰۰ میکرولیتر از رقّت­های سرم در چاهک­های میکروپلیت ۹۶ خانه­ای (ته صاف) ریخته شد. سپس به هر کدام از چاهک­ها ۱۰۰ میکرولیتر از سوسپانسیون تهیه شده باکتری در همان بافر (µg/ml75) افزوده شده و بلافاصله نمونه­ها مخلوط شدند. سپس اجازه داده شد این واکنش در دمای ۲۵ درجه سانتی ­گراد صورت گیرد. در نهایت جذب نوری^[۱۹] نمونه­ها هر ۳۰ ثانیه یکبار تا ۵/۴ دقیقه به کمک الایزا ریدر در طول موج ۵۳۰ نانومتر قرائت شد و از بافر سیترات – فسفات به عنوان بلانک استفاده شد. همچنین برای کنترل منفی از بافر فوق به جای سرم استفاده گردید. در نهایت طبق تعریف یک واحد فعالیت لیزوزیم عبارت خواهد بود از مقدار سرمی که سبب کاهش جذب نوری به مقدار ۰۰۱/۰ در دقیقه شود.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

طرز تهیه بافر سیترات فسفات
ابتدا محلول ذخیره (استوک) فسفات (۱/۰ مولار) با افزودن ۹۰۳/۸ گرم NaHPO4.2H2O به ۵۰۰ میلی لیتر آب مقطر تهیه شده، سپس محلول ذخیره سیترات (۱/۰ مولار) با افزودن ۱۰۱۴/۲ گرم اسید سیتریک در ۱۰۰ میلی لیتر آب مقطر تهیه می­ شود. در نهایت برای تهیه ۱۰۰ میلی لیتر محلول کاری، ۷۰ میلی لیتر از محلول ذخیره فسفات در یک ظرف استریل ریخته آنقدر محلول ذخیره اسید سیتریک به آن اضافه می­ شود تا pH محلول روی ۸/۵ تنظیم گردد. سپس به آن ۹۰ میلی گرم NaCl به آن افزوده شده و محلول کاری با بهره گرفتن از فیلتر میلی پور استریل می­ شود. (تکمه چی. ا، ۱۳۸۶).
۴-۸-۲- اندازه گیری میزان توتال ایمونوگلوبولین(Total immunoglobolin)
برای اندازه گیری این فاکتور ایمنی از روش Bradford protein assay استفاده می شود، و اساس کار در این روش بر مبنای میزان جذب نوری است که محلول Coomassie Brilliant Blue G-250 (به عنوان ماده رنگ پذیر) هنگام اتصال با پروتئین های نمونه در طول موج nm 595 نشان می دهد.
خلاصه روش کار به این ترتیب است که مقدار μlitr100 از سرم نمونه را با ml 5 معرف حاوی Coomassie Brilliant Blue G-250 درون تویوپ مخصوص مخلوط کرده و در طول موج nm 595 میزان جذب نوری آن قرائت شده و با بهره گرفتن از منحنی استاندارد میزان توتال ایمونوگلوبولین محاسبه می شود.
۹-۲- بررسی فاکتورهای خونی
در پایان دوره ۹ ماهی از هر تیمار به طور تصادفی انتخاب شده و پس از بیهوشی در محلول پودر گل میخک اقدام به خونگیری شده و پس از افزودن ماده ضد انعقاد هپارین به آن جهت بررسی فاکتورهای خونی نظیر تعداد گلبول های سفید و قرمز در میکرولیتر خون، هماتوکریت و هموگلوبین مورد استفاده قرار می گیرد.
۱-۹-۲- شمارش تعداد گلبول های سفید در میکرولیتر خون
برای شمارش گلبول های سفید ابتدا خون حاوی ماده ضد انعقاد را به نسبت ۱ به ۲۰۰ با محلول نات-هریک (Nott Herick) (20 میکرولیتر خون حاوی هپارین در ۴ میلی لیتر محلول نات-هریک) رقیق کرده، سپس حجم آن را با آب مقطر به ۱۰۰۰ میلی لیتر رسانده می شود و بعد با کاغذ صافی واتمن(Whatman Filter) فیلتر می شود. بوسیله یک پیپت پاستور مقداری از خون رقیق شده و فیلتر شده را برداشته و یک قطره از آن را روی لام هماسیتومتری (نئوبار) قرار داده و در زیر میکروسکوپ نوری با عدسی شیئی ۱۰۰ سلول های سفید در چهار مربع کناری لام شمارش شده و پس از جمع کردن تمام سلول های شمارش شده با بهره گرفتن از رابطه زیر تعداد سلول های سفید در میکرولیتر خون محاسبه می شود(جعفری، ۱۳۸۷).
۴ / ۲۰۰۰ * سلول های سفید شمارش شده در لام نئوبار = تعداد سلول های سفید در هر میکرولیتر خون
جدول ۴-۲- ترکیب محلول نات- هریک (Nott Herick) (براون، ۱۳۷۰):

نام ماده

فرمول شیمیایی

مقدار

نمک

NaCl

۸۸/۳ گرم

فسفات هیدروژن سدیم

Na2HPO4

۷۴/۱ گرم

فسفات هیدروژن پتاسیم

K2HPO4

۲۵/۰ گرم

۸-ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی به صراحت دیه را به عنوان مجازات معین نموده است و طرفداران این نظریه هرگونه سخنی بر خلاف آن را اجتهاد در مقابل نفس میدانند
فقهای حنفی بر مجازات بودن دیه اعتقادی ندارند و برای آن ماهیتی خسارت گونه قائلند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ب)ماهیت خسارت

دیدگاه دیگر در مورد ماهیت دیه آن است که دیه خسارت مالی و در مقابل نفس یا اعضای بدن قرار دارد. طرفداران این نظریه دلایلی برای اثبات مدعای خویش بیان نمودهاند که آنها را بررسی خواهیم نمود.
۱- ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی در تعریف دیه میگوید: «دیه مالی است که از طرف شارع برای جنایت تعیین شده است». زمانی که این ماده را با مواد دیگر که در تعریف مجازات آمدهاند بررسی مینماییم متوجه این امر میشویم که دیه ماهیت جبران خسارت دارد زیرا ماده ۱۳ قانون مجازات اسلامی در تعریف حد میگوید: «حد به مجازاتی گفته میشود …» ماده ۱۴ همان قانون در تعریف قصاص آورده است که «قصاص کیفری است که …» ماده ۱۶ قانون فوق تعزیر را چنین معرفی مینماید: «تعزیر تأدیب یا عقوبتی است که …» و بالاخره ماده ۱۷ در تعریف مجازات بازدارنده میگوید: «مجازات بازدارنده تأدیب یا عقوبتی است …». همانطور که ملاحظه میشود در تمامی این تعاریف واژه مجازات، کیفر یا تأدیب یا عقوبت به کار رفته است اما در تعریف دیه هیچکدام از این واژهها استفاده ننموده و فقط آن را مالی دانسته که برای جنایت تعیین شده است.
همچنین قانونگذار در ماده ۲۹۴ قانون مجازات اسلامی دیه را اینچنین تعریف مینماید: «دیه مالی است که به سبب جنایت بر نفس یا عضو به مجنیعلیه یا ولی یا اولیایدم او داده میشود». در این ماده نیز دیه به صراحت مال قلمداد گردیده و از مجازات بودن آن صحبتی به میان نیامده است.
۲-دیه که در موارد خطا و شبهعمد از جانی اخذ میشود نمیتواند جنبه کیفری داشته باشد زیرا عمل مرتکب اولاً جرم به معنی اخص و دقیق کلمه نیست چرا که در جرم عنصر عدوان و تجاوز ملحوظ و قصد آزار دادن و ارتکاب اعمال خلاف شرع و قانون در آن موجود است و جرمی که مرتکب در آن هیچ قصد سوئی نداشته و برخلاف میل باطنیاش پدید آمده هرگز نمیتواند از قبیل جرم و جنایت محض بهشمار بیاید. لذا در این موارد زیانی که به جسم و عضو کسی وارد میشود باید از نوع زیان و خسارت بودن بهشمار آید که موجب ضمان حقوقی میشود.^۱
ثانیاً ، اگر دیه جنبه مجازات داشته باشد نباید آن را بر دیگری تسری دهیم که این مورد برخلاف یکی از اصول اساسی مجازات به نام اصل شخصی بودن مجازاتها میباشد، زیرا بر اساس این اصل هرکس خود مسئول تحمل مجازات جرمی است که انجام میدهد، درحالیکه در جرایم خطای محض دیه بر عهده عاقله است و در عمد و شبهعمد نیز اگر جانی فرار کند یا قادر به پرداخت نباشد، عاقله و در مواردی بیتالمال دیه را پرداخت خواهد کرد؛ فلذا طرفداران این نتیجه با توجه به اصل شخصی بودن مجازاتها دیه را دارای ماهیت خسارتگونه میدانند.
۳-مجازاتهای نقدی به خزانه دولت پرداخت میشوند و به شخص مجنیعلیه یا به خانواده او چیزی تعلق نخواهد اما دیه حق مجنی علیه یا اولیایدم او میباشد. طرفداران این نظریه بر این عقیده هستند که دیه اگر مجازات باشد باید به خزانه دولت واریز شود. حال که دیه به مجنی علیه یا اولیایدم او پرداخت میشود، آنان ماهیت خسارت را برای دیه برگزیدهاند.
۱- گرجی، پیشین، ص ۵۱
۴-مجازاتها امری و غیرقابل سازش میباشد (بهجز موارد خاص). به عبارت دیگر اصل در مجازات قابل مصالحه نبودن است اما در دیه اصل بر قابل مصالحه بودن و عفو میباشد و این خسارات هستند که قابل مصالحهاند، بنابراین دیه نیز در زمره خسارات است چرا که قابل سازش میباشد.
۵-اگر دیه مجازات محض باشد در صورت فوت جانی دیه باید ساقط گردد و حال آنکه دیه ساقط نمیشود بلکه مانند سایر دیون مؤجله، حال و از ترکه جانی خارج و به مجنیعلیه یا اولیای او پرداخت میشود.^۱
مجازات خود به خود بر جرم مترتب میشود و نیازی به درخواست مجنیعلیه ندارد (به جز در موارد خصوصی). اما دیه دارای چنین وضعی نیست و در صورتی مورد حکم قرار میگیرد که توسط مجنیعلیه یا اولیای دم او درخواست شود و اگر دیه مجازات بود حکم به آن نیازمند تقاضای افراد نبود.
۶-هرگاه کسی به صورت عمدی با یک عمل چند نفر را بکشد تنها به یک قصاص محکوم میشود، اما این خصیصه در جنایت مستوجب دیه وجود ندارد. یعنی هرگاه شخصی به موجب یک عمل، چند قتل یا جنایت بر اعضای مختلف انجام دهد باید دیههای مختلف و متعدد بپردازد و این بیانگر آن است که دیه به مانند قصاص مجازات نیست بلکه ماهیت آن جبران خسارت میباشد.
۷-مقدار دیه در قتل شبهعمد و خطایمحض یکسان است در حالیکه میزان تقصیر در قتل شبهعمد بیشتر از خطایمحض است و این بیانگر خسارت بودن دیه است چون اگر دیه مجازات بود باید بر اثر تشدید تقصیر، میزان دیه نیز تشدید مییافت و حتی در جرایم خطایمحض تقصیر نیز در تحقق دیه شرط نیست و نمیتوانیم بگوییم دیه مجازات است و از طرفی شخص بدون تقصیر را مجازات بنماییم فلذا دیه دارای ماهیت خسارت است.
۸-از آنجایی که قانونگذار در برخی از مواد مانند ( ماده ۳۳۰ و ۳۳۱ قانون مجازات اسلامی ) به
۱- گرجی، پیشین، ص ۵۲
جای عنوان دیه به صراحت واژه خسارت را بهکار برده میتوان به ماهیت خسارتگونه دیه پی برد.
۹-اگر دیه را مجازات بدانیم همانند دیگر جرایم نقدی با مبحوس کردن شخص به ازای هر یک روز میبایست مبلغی از جزای نقدی کم شود، همانطور که در کلیه جرایم نقدی در حق دولت اعمال میشود، اما در مورد دیه که حق مجنیعلیه یا اولیایدم اوست اینطور نمیباشدو حضور شخص در زندان هرچند طولانی چیزی از مبلغ دیه کم نمیکند، فلذا دیه را باید جبران خسارت بدانیم نه مجازات.
۱۰-در مواردی همچون تصادفات رانندگی موضوع ماده ۷۱۸ قانون مجازات اسلامی که عواملی چون مستی یا نداشتن پروانه رانندگی یا داشتن سرعت بیشتر از حد مجاز موجب تشدید مجازات خواهد شد ولی این عوامل هیچگونه تأثیری در دیه ندارد و دلیلش این است که دیه مجازات نیست تا تشدید شود.
۱۱-عدهای عقیده بر این دارند که دیه بیشتر جنبه مدنی دارد. گروه اخیر چنین استدلال میکنند که خساراتی که مجنیعلیه همراه دادخواست به دادگاه کیفری ارائه میدهد به منظور جبران ضرر و زیان وارده است.^۱
در میان حقوقدانان اساتید بهنامی همچون آقایان محمد عارفی مسکونی^۲، ابوالقاسم گرجی^۳، حمید دهقان^۴، علیرضا باریکلو^۵، سید محمد حسن مرعشی شوشتری^۶ و اساتید دیگر برای دیه ماهیت جبران خسارت قائل میباشند.
۱- محمودی، عباسعلی، حقوق جزایی اسلام، انتشارات نهضت، تهران، ١٣۵٩، ص ۵۷
۳- عارفی مسکونی، پیشین، ص ۱۶۶
۳- گرجی، یشین، ص ۵۱
۴- دهقان، حمید، تأثیر زمان و مکان در قوانین جزایی اسلام، ج۱ ، انتشارات مدین، قم، ۱۳۷۶، ص ۱۳۵
۵- باریکلو، علیرضا، مسئولیت مدنی، ج۱، نشر میزان، تهران ،۱۳۸۵ ص ۲۳۲
۶- مرعشی شوشتری، پیشین، ص ۱۸۹
فقهای حنفی نیز با تعریف دیه به عنوان مالی که عوض نفس یا جان پرداخته می شود^۴ و تعریف غالبی که اکثر فقهای حنفی از دیه کرده اند و شمس الدین سرخسی نیز در کتاب المبسوط همان
فقهای حنفی نیز با تعریف دیه به عنوان مالی که عوض نفس یا جان پرداخته می شود^۱ و تعریف غالبی که اکثر فقهای حنفی از دیه کرده اند و شمس الدین سرخسی نیز در کتاب المبسوط همان را بیان کرده است و دیه را مالی دانسته است که در مقابل تلف کردن چیزی که مال شمرده نمیشود، یعنی نفس ادا می شود^۲، برای دیه ماهیت جبران خسارت قائل شده اند.

ج)ماهیت دوگانه

در مباحث قبلی ماهیت دیه را از جهت مجازات بودن و یا خسارت بودن بررسی نمودیم و دلایل طرفداران هریک از این نظریات را به نگارش درآوردیم. اما عده دیگر عقیده دارند که ماهیت دیه ماهیتی دوگانه (ماهیت تلفیقی) میباشد، بدین معنی که ماهیت دیه تلفیقی از مجازات و خسارت است و بر نظر خود استدلالاتی را بیان نمودهاند که در ذیل پس از ذکر مقدمهای به آنها اشاره خواهیم نمود.
شارحان قانون به این قول گرایش پیدا کردهاند که شارع، دیه را در حالتی واجب گردانیده که امکان قصاص وجود نداشت^۳، تا خون هیچ انسانی به هدر نرود و برای اینکه شارع به این هدف برسد دیه را مقرر کرد، نه برای اینکه در جلوگیری از قصاص و مانند آن باشد، بلکه به جهت آن مقرر نمود که خونها از هدر رفتن و به رایگان باطل گشتن محفوظ بماند. در این صورت جانی در تحمل کردن بار دیه، آن را مانند کیفر بازدارنده و زاجر مییابد و مجنیعلیه آن را عوض از رنجی که با آن دست و پنجه نرم کرده است می بیند. پس دیه از یک طرف به این اعتبار غرامت (مجازات) است و از طرف دیگر تعویض (جبران خسارت) است.
۱- صالحی، پیشین، ص ١٧
۲- السرخسی، پیشین، ص ۵٩ به نقل از مسکونی عارفی، پیشین، ص ٢۶
۳- مرعشی، پیشین، ص ١٨٢
شبیه به غرامت است؛ زیرا در آن در آن معنی، هدف زجر دادن جانی است به خاطر اینکه او را از بخشی از اموالش محروم میکنند و از این لحاظ که قیمت آن را شارع در هر حالتی معین کرده است. همانطور که در غرامتها تعیین کرده است، شبیه به تعویض است زیرا هدف آن است که تا حدی عوض زیان و دردی باشد که به مجنیعلیه در اثر این جرم وارد شده است.^۱
استدلالها:
الف) موادی از قانون مجازات اسلامی که در مورد دیه وجود دارد، پیرامون تعیین ماهیت دیه در ظاهر به تناقضگویی افتادهاند. مثلاً ماده ١٢ قانون مجازات اسلامی صراحتاً دیه را مجازات میداند. با وجود چنین تصریحی نمیتوان ماهیت خسارت محض برای آن در نظر گرفت. در حالی که مواد ١۵ و ٢٩۴ همین قانون اشاره به خسارت بودن آن دارند. بنابراین باید به نحوی باید میان این تناقضهای ظاهری جمع کرد و بهترین راه برای جمع میان این مواد آنست که بگوییم دیه دارای ماهیت دوگانه و مرکب از مجازات و خسارت میباشد.^۲
ب) تأمل در ادله مجازات یا خسارت بودن دیه به خوبی حکایت از این امر دارد که هیچ یک از این دلیلها را نمیتوان به عنوان دلیل معتبر قانونی یا حجت شرعی دانست بلکه هر کدام از آنها قرینهای هستند که نظریه مجازات یا خسارت را تقویت میکنند و از طرفی همان گونه که ملاحظه شد هر قرینه ای در مقابل قرینه خود قرینه مخالفی دارد که یکدیگر را خنثی و بلااثر میسازد (تعارضاً و تساقطاً) بنابراین بهتر است از انحصار هر نظریه دست برداشته و آن دو را با یکدیگر تلفیق کنیم.^۳
۱- دکتر علی صادق ابوهیف، الدیه، پایان نامه دکتری از دانشگاه قاهره (١٩٣٢)، ص ٣١ به نقل از مسکونی، پیشین، ص ۶۶
۲- یعقوبی گلوردی، پیشین، ص ٣٣
۳- زراعت، پیشین، ص ۴٢
ج) اگر دیه را مجازات بدانیم با بسیاری از خصوصیات و ویژگیها برخورد مینماییم که از خصوصیات مجازات نیست. برای مثال در برخی موارد پرداخت آن بر عهده شخص مجنیعلیه نمیباشد، چیزی از آن به خزانه دولت نمیرسد، با ارزش اقتصادی مجنیعلیه سنجیده میشود و همچنین اگر دیه را خسارت محض بدانیم به بسیاری از خصوصیات و ویژگیهایی برخورد میکنیم که از ویژگیهای خسارت نیستند. مثلاً میزان آن در شرع و قانون مشخص است با این تفاسیر طرفداران این نظریه با توجه به موانع و مشکلات دیه را دارای ماهیتی دوگانه از مجازات و خسارت میدانند.
د) ماهیت دوگانه دیه در نظریه مشورتی شماره ٢٩٩١/٧، مورخ ٢١/۵/١٣۶۵ اداره حقوقی قوه قضائیه نیز مورد تأیید قرار گرفته است. مطابق این نظریه «هر چند دیه مانند جزای نقدی مجازات مالی است، ولی در عین حال یک دین و حق مالی برای اولیای دم و بر ذمه جانی است. لذا با فوت محکومعلیه دیه باید از اموال متوفی استیفا گردد.»
ه) چون دیه مجازات محض یا خسارت محض نیست، بسیاری از صاحبنظران و مراجع رسمی به تناقضگویی افتادهاند. برای نمونه اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریه مشورتی شماره ۶۴۵٧/٧، مورخ ١٨/١١/١٣۶٧ خود دیه را دین دانسته و برای آن ماهیتی صرفاً حقوقی قائل شده و برعکس در نظریه مشورتی شماره ٩٠۵/٧، مورخ ١/٢/١٣٨٠ خود با تصریح به این که وصول دیه نیاز به تقدیم دادخواست ندارد، ماهیتی کیفری برای آن قائل شده است. این تناقض نشانه آن است که دیه ماهیتی مرکب از مجازات و خسارت دارد.
اگر بخواهیم از دو نظریه خسارت یا مجازات بودن دیه یکی را انتخاب کنیم با توجه به شرح رفته ماهیت خسارت بودن دیه برتری دارد اما نمیتوان با یقین به این نتیجه رسید. به نظر نگارنده ماهیت دوگانه دیات با توجه به موارد متعدد میتواند کاربرد داشته باشد، برای نمونه میتوان در قتل عمد و شبه عمد جنبه مجازات و در خطای محض ماهیت خسارت تعیین نمود.
در میان حقوقدانان کشورمان اساتید به نامی چون آقایان دکتر کاتوزیان^۱، دکتر اردبیلی^۲، دکتر آشوری^۳، دکتر حسین میر محمد صادقی^۴، دکتر عباس زراعت ^۵ بر اساس نظریات مطروحه و با لحاظ قانون و رویه قضایی، ماهیت تلفیقی دیه را برگزیده اند.
در میان فقهای حنفیه همانطور که قبلاً ذکر نمودیم ماهیت دیات را به طور صریح جبران خسارت دانستهاند و قولی بر خلاف آن یافت نمیشود.

مبحث دوم: شرایط و ارکان تحقق دیه

در این مبحث به دنبال آنیم تا بدانیم چه شرایطی باید وجود داشته باشد تا دیه تحقق پیدا کند. این مبحث از چهار گفتار تشکیل شده است که در آن ارکان و شرایطی که برای تحقق دیه و مسئولیت کیفری و مدنی ضروری است را بررسی خواهیم کرد. در گفتار اول به فعل زیانبار خواهیم پرداخت که مشتمل بر فعل زیانبار و عدم مشروعیت و فعل زیانبار و تقصیر میباشد. در گفتار دوم ضرر و زیان را مورد بررسی قرار خواهیم داد و شرایطی را برای تحقق آن بیان میداریم. در گفتار سوم به متضرر از جرم پرداخته و دو مورد محقون الدم بودن و مقصر نبودن را در جهت تکمیل این گفتار بیان میداریم و در پایان در گفتار چهارم رابطه سببیت را مورد بررسی قرار داده و نتیجه خواهیم گرفت که اگر رابطه سببیت بین فعل زیانبار و ورود ضرر و زیان وجود نداشته باشد نمیتوان شخص مرتکب را مسئول در پرداخت دیه دانست.
۱- کاتوزیان، ناصر، مسئولیت مدنی، ج ٨، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، ١٣٨۶، ص ۶٩