در مرحله تجزیه و تحلیل آنچه که مهم است این است که محقق باید اطلاعات و داده‌ها را در مسیر هدف تحقیق، پاسخگویی به سؤالات تحقیق و نیز ارزیابی فرضیه‌های خود، هدایت کند و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. تجزیه و تحلیل به عنوان فرایندی از روش علمی، یکی از پایه‌های اساسی هر روش تحقیقی است. تجزیه و تحلیل روشی است که از طریق آن، داده‌هایی که از طریق به‌کارگیری ابزارهای تحقیق فراهم آمده‌اند؛ خلاصه،کد بندی، دسته بندی و در نهایت پردازش می‌شوند تا زمینه برقراری انواع تحلیل‌ها و ارتباط بین این داده‌ها به منظور آزمون فرضیه‌ها فراهم آید.
برای تجزیه و تحلیل داده های جمع آوری شده در این تحقیق، ابتدا آمار توصیفی که به بررسی متغیرهای جمعیت شناختی تحقیق شامل جنسیت، سن، میزان تحصیلات و… میپردازد با بهره گرفتن از نرم افزار SPSS مورد بررسی قرار گرفت. پس از آن آمار استنباطی مطرح میگردد. در آمار استنباطی این تحقیق ابتدا آزمون کالموگروف-اسمیرنوف برای بررسی نرمال بودن متغیرهای تحقیق استفاده شد سپس اگر داده های ما نرمال بود از آزمون پیرسون و در غیر این صورت از آزمون اسپیرمن برای بررسی فرضیات تحقیق استفاده شد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۴-۲- آمار توصیفی
در این بخش متغیرهای جمعیت شناختی شامل، جنسیت، تحصیلات، سابقه کار، تاهل مورد بررسی قرار می گیرد.
۴-۲-۱- جنسیت
از جامعه ۲۲۷ نفری ، ۶۱ نفر زن ، ۱۱۲ نفر مرد هستند. توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری بر حسب جنسیت در قالب جدول و نمودار نشان داده شده است.
جدول (۴-۱): توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری بر حسب جنسیت

نمودار (۴-۱): نمودار فراوانی اعضای نمونه آماری بر حسب جنسیت
همان طور که در جدول و نمودار فوق دیده میشود ۳۴.۹۶۵ درصد (۵۰ نفر) از نمونه آماری زن و ۶۵.۰۳۵ درصد (۹۳ نفر) آن‌ها مرد هستند.
۴-۲-۲- تحصیلات
از جامعه ۲۲۷ نفری ، ۱۰۹دیپلم و زیر دیپلم، ۲۸فوق‌دیپلم، ۷۱ لیسانس، ۱۳ فوق‌لیسانس و بالاترهستند. توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری بر حسب تحصیلات در قالب جدول و نمودار نشان داده شده است.
جدول (۴-۲): توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب تحصیلات

منبع: پژوهشگر
۲٫۳٫۳٫۲- پژوهش های داخلی مرتبط با پذیرش بانکداری موبایلی
اکثر پژوهش­های انجام شده در زمینه بانکداری موبایلی در داخل کشور با بهره گرفتن از الگو های پذیرش فناوری انجام شده است و در هیچ یک از آنها به بخش­بندی کاربران بانکداری موبایلی توجهی نشده است. در زیر چند نمونه از پژوهش­های انجام گرفته آورده شده است.
پژوهش براتی و محمدی
پژوهشی توسط سمانه براتی و شهریار محمدی در سال ۲۰۰۹ در ایران با عنوان یک الگو کارا برای بهبود پذیرش مشتریان از بانکداری موبایلی انجام شد. آنها در این پژوهش الگو پذیرش فناوری را با تئوری اجتناب از نوآوری همراه با یک متغیر اضافی به نام انتظارات فرهنگی اجتماعی ادغام کردند. و انتظارات مقاومت در برابر نوآوری، سهولت استفاده درک شده، سودمندی درک شده و انتظارات فرهنگی- اجتماعی را به عنوان اجزای الگو خود در نظر گرفتند که در آن ویژگی های جمعیت شناختی نیز بر روی بعضی از انتظارات مهم تاثیر می گذارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

پژوهش هاشمیان و عیسایی
در مطالعه ای که توسط مژده هاشمیان و محمد تقی عیسایی در سال ۲۰۱۱ در ایران، درباره انتظارات کلیدی حیاتی در پذیرش بانکداری موبایلی انجام شد مشخص شد که انتظارات کیفیت خدمات، اعتماد به بانک، عملکرد مورد انتظار، تطبیق وظیفه- فناوری ، تلاش مورد انتظار، شرایط تسهیل کننده، آگاهی از خدمات، خودکارآمدی و نوآوری شخصی تاثیر معنا داری بر پذیرش همراه بانک دارند.
پژوهش الهی و همکاران
پژوهشی در سال ۱۳۹۱ توسط شعبان الهی و همکاران با عنوان تعیین انتظارات موثر در پذیرش فناوری بانکداری موبایلی از سوی مشتریان انجام شد. در این مطالعه ضمن مطالعه پیشینه علمی و توجه به الگو پذیرش فناوری، الگو جامعی برای شناسایی انتظارات مؤثر بر پذیرش بانکداری موبایلی تدوین شده و در جامعه مشتریان بانکهای شهر تهران آزموده شده است. بر اساس نتایج بدست آمده، جنسیت در میزان سودمندی درک شده و سهولت استفاده درک شده دخالت ندارد، اما انتظاراتی همچون پیشینه رفتاری، سن، شغل، نوآوری، دانش و استفاده از فناوری های مرتبط توسط کاربر و همچنین تبلیغات بر دو متغیر میزان سودمندی درک شده و سادگی درک شده موثر است. متغیر های بکار برده شده در این پژوهش عبارتند از: ریسک، هزینه، سازگاری، میزان سودمندی درک شده، میزان سادگی درک شده.
پژوهش صنایی و همکاران
پژوهشی توسط علی صنایی و همکاران در سال ۲۰۱۱ با عنوان تجزیه و تحلیل انتظارات تاثیر گذار بر رضایت و اعتماد مشتریان بانکداری موبایلی در اصفهان انجام شد. در این مطالعه جمعیت آماری مشتریان بانکداری موبایلی ملت در شهر اصفهان بودند که ۳۰۴ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. این مطالعه درباره کیفیت سیستم، کیفیت اطلاعات و کیفیت طراحی رابط و اثر آنها بر روی رضایت و اعتماد مشتریان بانکداری موبایلی و اثر اعتماد بر روی رضایت مشتریان بانکداری موبایلی متمرکز است. نتایج نشان داد که کیفیت سیستم و کیفیت اطلاعات به طور قابل توجهی بر روی رضایت و اعتماد مشتریان موثر هستند. اما کیفیت طراحی رابط کاربر این چنین اثری ندارد.
پژوهش تقوی فرد و ترابی
پژوهشی توسط تقوی فرد و ترابی در سال ۱۳۸۹ با عنوان انتظارات مؤثر بر به کارگیری خدمات موبایل بانک توسط مشتریان و رتبه بندی آنها در شهر تهران انجام شد. در این پژوهش از الگو پذیرش فناوری و تئوری انتشار نوآوری استفاده شد. این الگو، انتظارات مؤثر بر به کارگیری خدمات موبایل بانک را به سه بخش ویژگیهای فناوری موبایل بانک، ویژگی های روان شناختی و ویژگی های جمعیت شناختی تقسیم بندی می کند. در این پژوهش ۶۶۶ نفر از مشتریان بانکداری موبایلی تجارت انتخاب شدند. نتایج این پژوهش نشان داد که از بین ویژگی های فناوری موبایل بانک، به ترتیب اولویت، متغیرهای سازگاری، هزینه استفاده، قابلیت آزمون و سودمندی، مؤثرتر هستند؛ در حالی که پیچیدگی و ریسک درک شده، در این امر، تأثیر چندانی ندارند. از بین ویژگی های روان شناختی، به ترتیب اولویت، خطرپذیری و طرز فکر پیرامون تغییر از انتظارات مؤثر هستند؛ در حالی که رهبری عقیده در این مورد، تأثیر چندانی ندارد.
پژوهش محامد پور و همکاران
پژوهشی توسط محامد پور و همکاران در سال ۱۳۸۹ با عنوان بررسی انتظارات موثر بر پذیرش خدمات همراه با بهره گرفتن از روش تحلیل مسیر انجام شد. در این پژوهش پس از بررسی الگوهای مرتبط با پذیرش فناوری، انتظارات مؤثر در زمینه پذیرش خدمات همراه شناسایی شده و با بهره گرفتن از تحلیل مسیر، این انتظارات مورد تحلیل قرارگرفتند. نتایج این پژوهش نشان دادند که میزان تأثیر هریک از متغیرهای مستقل بر پذیرش خدمات بانکداری موبایلی به ترتیب عبارتند از: مفید بودن (۳۵ درصد)، اعتماد ( ۳۱ درصد)، سازگاری (۲۸ درصد)، سهولت استفاده ( ۲۰ درصد)، هزینه و کنترل رفتاری ( ۱۷ درصد)، لذت بخش بودن ( ۱۱ درصد).
در جدول زیر انتظارات موثر بر پذیرش بانکداری موبایلی از سوی مشتریان در ایران نشان داده شده است:
جدول ۱۵٫۲: خلاصه انتظارات موثر بر پذیرش و بکارگیری بانکداری موبایلی در ایران

پژوهشگر

سال

کشور

انتظارات موثر

سمانه­براتی و شهریار محمدی

۲۰۰۹

ایران

و انتظارات فرهنگی- اجتماعی

مژده هاشمیان و محمد تقی عیسایی

۲۰۱۱

ایران

کیفیت خدمات، اعتماد به بانک، عملکرد مورد انتظار، تطبیق وظیفه- فناوری ، تلاش مورد انتظار، شرایط تسهیل کننده، آگاهی از خدمات

شعبان الهی و همکاران

۱۳۹۱

ایران

ریسک، هزینه، سازگاری، میزان سودمندی درک شده، میزان سادگی درک شده

با توجه به عنوان و اهداف بیان شده و ادبیات مرور شده جامعه آماری مورد بررسی این تحقیق، تولید کنندگان، عمده فروشان و خرده فروشان پرتقال شهرستان محمودآباد میباشند. جامعه آماری به جامعه ای گفته میشود که افراد آن جامعه حداقل دارای یک صفت مشترک باشند. در مورد تولیدکنندگان، افرادی که دارای دو مشخصه زیر باشند در چهارچوب جامعه آماری قرار میگیرند:
- تولید کننده نوعی یا انواعی از پرتقال باشند.
- در زمان مصاحبه حداقل مقداری از محصول خود را فروخته باشند یا دربارۀ زمان و نحوه فروش تصمیم گیری کرده باشند.
طبق آخرین گزارش سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران تعداد تولید کنندگان پرتقال استان مازندران ۹۶۸۹۹ نفر و در شهرستان محمودآباد ۴۸۰۰ نفر اعلام شده است.
۳-۹- نمونۀ آماری
با توجه به حجم بالای جامعه آماری، عدم یکنواختی سطح زیر کشت ومیزان تولید پرتقال در مناطق مختلف شهرستان محمودآباد، لزوم نمونهگیری با احتمالهای نامساوی توجیه پذیر است. نمونهگیری در این تحقق چند مرحلهای- تصادفی وزنی است. از طرفی هر کدام از متغیرهای تعداد بهره بردار، سطح زیرکشت و تولید میتوانند به عنوان وزن نمونهگیری انتخاب شوند. به دلیل محدودیت های مالی، زمانی و پرسنلی در این تحقیق با توجه به امکانات بزرگترین و بهترین نمونه انتخاب شد. از آنجائی که شهرستان محمودآباد دارای ۵ منطقه اصلی اهلمرستاق شمالی، اهلمرستاق جنوبی، هراز پی شمالی، هراز پی غربی، دابوی شمالی و بخش مرکزی با روستاهای مختلف میباشد با توجه به شاخصهای وزنی و نمونه گیری، بعضی مناطق را در هر کدام از نواحی حذف کردیم. سپس با بهره گرفتن از روش نمونهگیری تصادفی حجم نمونه مورد مطالعه در نواحی انتخابی، که بهترین معرف جامعه مورد مطالعه میباشند به وسیله فرمول کوکران و به روش زیر برآورد شده است. نمونه ای که با این روش انتخاب میشود نماینده قابل قبول از جامعه بوده و خصوصیات آن را دارا است چون در آن تمام افراد جامعه در هر مقطع از نمونه گیری شانس یکسان جهت انتخاب شدن دارند(شیفر و همکاران^۱،۱۳۸۵).
]۳-۲[ n=
N = تعداد باغداران مربوط به هر شهرستان (حجم جامعه آماری)
۹۶/۱= z : آماره tاستیودنت یا کمیت متناسب با ضریب اطمینان (برای ضریب اطمینان ۹۵/۰).

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

d : میزان خطای مطلوب.
p : نسبت پرتقالکاران به کل باغداران منطقه است (اگر در اختیار نباشد می توان آن را ۵/۰درنظر گرفت. در این حالت مقدار واریانس به حداکثر مقدار خود می رسد).
q : درصد افرادی که فاقد آن نسبت در منطفه است.
 : حجم اولیه نمونه
- Shepherd
فرمول تصحیح شده زیر جهت تعدیل و کاهش نمونه در مواقعی است که تعداد نمونه به دست آمده برای جامعه آماری از ۵ درصد کل حجم جامعه آماری بیشتر باشد (سرایی، ۱۳۷۲).
]۳-۳[ 
با توجه به شهرستانهای انتخابی برای نواحی سه گانه، با بهره گرفتن از فرمول کوکران حجم نمونه به دست آمده است. آمار تعداد باغداران مربوط به هر شهرستان از سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران اقتباس شده است.
]۳-۴[     n=
۰۵/۰= p ۰۵/۰= q ۰۷۴/۰=d ۹۶/۱= z ۴۸۰۰=N
]۳ -۵ [ ۲۴۲>170 242 = 4800 ×۰۵/۰
با توجه به این که تعداد نمونه به دست آمده از ۵ درصد کل حجم جامعه آماری بیشتر نیست نیازی به فرمول تصحیح نیست. در نتیجه حجم نمونه در بررسی تحقیق حداقل ۱۷۰ باغدار تعیین گردید.
n    تولیدکننده
همچنین جامعه آماری عمده فروشان که از تعداد عمده فروشان میدان میوه و تره بار شهرستان محمودآباد جمع آوری شده، حدود ۵۰ عمده فروش میباشد که از طریق فرمول نمونهگیری تصادفی ساده،تعداد نمونه ها برابر خواهد بود با:
]۳ -۶ [ n=
۰۵/۰= p ۰۵/۰= q ۰۰۰۳۵/۰=d ۹۶/۱= z ۵۰ =N
n   عمده فروش
با توجه به اینکه جامعه آماری خرده فروشان در دست نیست بنابراین به طور تقریب تعداد نمونه های مورد مطالعه حدود ۱۵ خرده فروش مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
n   خرده فروش
در جریان تحقیق در جهت کاستن از خطا تعداد بیشتری از واحدها مورد بررسی قرار گرفتند. درنهایت در مراحل مختلف تجزیه و تحلیل داده ها از اطلاعات مربوط به ۱۷۰ باغدار پرتقال، ۱۵ عمده فروش و ۱۵ خرده فروش پرتقال استفاده شده است.
۳-۱۰- واحد آماری
واحد آماری تحقیق، بهره برداران، تولیدکنندگان انواع پرتقال در شهرستان محموآباد میباشند و دوره مورد مطالعه مربوط به آخرین سال تولید(۱۳۹۱) و فروش محصول قبل از پرسشگری میباشد.
۳-۱۱- ابزار گردآوردی اطلاعات
در این تحقیق علاوه بر اطلاعات اسنادی از پرسشنامه^[۱۷] به عنوان ابزار اصلی گردآوری اطلاعات مورد نیاز تحقیق، مصاحبه^[۱۸] و مشاهده^[۱۹] استفاده شده است.
۳-۱۱-۱- طراحی پرسشنامه
ازآنجائیکه انجام این تحقیق به سه نوع مختلف ازاطلاعات که شامل اطلاعات مربوط به ویژگیهای تولید، فروش و محاسبه شاخصهای بازایابی، مهارتهای بازاریابی و انجام عملیات بازاریابی، دانش بازاریابی و فروش محصول پرتقال نیازمند است، برای جمع آوری اطلاعات مورد نیاز، سه نوع پرسشنامه مورد استفاده قرار گرفت.
۳-۱۱-۱-۱- پرسشنامه شماره ۱:
در این پرسشنامه ویژگیهای تولیدکنندگان، ویژگیهای تولید، ویژگیهای بازاریابی و فروش به منظور شناسایی وضعیت موجود بازاریابی پرتقال شهرستان محمودآباد، مسیرهای فروش انتخابی و معیارهای محاسبه حاشیه بازاریابی و ضایعات و دیگر شاخصهای بازاریابی مورد بررسی قرار گرفتند. این پرسشنامه بیشتر شامل داده های کمی تولید و فروش میباشد که سؤالات مربوط به انجام عملیات بازاریابی، شرایط آن و موارد تعیین شده در فروش محصول در قالب جداول آمده است، کدگذاری پاسخها در سؤالات مرتبط، مشابه بوده که در تحلیل نهایی از آن استفاده شده است.
۳-۱۱-۱-۲- پرسشنامه شماره ۲:
دراین پرسشنامه نکات فنی و متغیرهای موهومی مربوط به برداشت تا فروش محصول پرتقال شهرستان محمودآباد در قالب یافتن معیاری برای تعیین میزان مهارتهای بازاریابی باغداران آورده شده است. گزینههای این پرسشنامه کددار بوده و به صورت رتبهای برای هر سؤال کدهای ویژهای اختصاص یافته که در فصل چهارم از این خاصیت در آزمونها استفاده شده است.
۳-۱۱-۱-۳- پرسشنامه شماره ۳:
این پرسشنامه به منظور بررسی وضعیت عمده فروشان و خرده فروشان محصول، بازاریابی و فروش و اطلاعات عمومی مرتبط با مدیریت بازاریابی و فروش محصول پرتقال طراحی شده است. درگزینههای این پرسشنامه بیشتر از سوالات کمی استفاده شده و شامل خرید و بازاریابی محصول و فروش آن است.
۳-۱۱-۲- مصاحبه
ضمن تکمیل پرسشنامه، مصاحبههایی نیز با باغداران، عمده فروشان، خرده فروشان، میدان داران، مسئولین جهادکشاورزی ومصرفکنندگان محصول پرتقال شهرستان محمودآباد انجام گرفت و نظرات و دیدگاه های آنها در مورد مشکلات موجود بر سر راه توسعه وضعیت پرتقال شهرستان محمودآباد و پیشنهادات آنها برای بهبود وضع موجود مورد سؤال و تفحص قرار گرفت
۳-۱۱-۳- روایی^[۲۰] و پایایی^[۲۱] پرسشنامه
پرسشنامه هایی که دارای داده های کمی تولید هستند سنجش روایی و پایایی آنها لزومی ندارد، اما در مورد پرسشنامه هایی که از نوع سنجش نگرش میباشد باید به عنوان ابزار گردآوری اطلاعات تحقیق مورد آزمون قرارگیرد.
روایی پرسشنامه های مورد استفاده در این تحقیق از روش پیش آزمون سنجش شده است و با بهره گرفتن از تحلیل و بررسی نتایج آن و همچنین مشاوره با اساتید و متخصصان بازاریابی و اصلاح پرسشنامه اولیه، پرسشنامه نهایی تهیه و تأیید گردید.
برای تعیین پایایی (اعتماد) پرسشنامه از روش محاسبه آلفای کرونباخ استفاده شده است. مقدار آلفای کرونباخ بین صفر و یک (۱-۰) در نوسان بوده و هر چه مقدار آن به یک نزدیک تر باشد به معنی بالاتر بودن پایایی و قابلیت اعتماد پرسشنامه است که طبق فرمول زیر محاسبه میشود.
]۳-۱[ 

hazārag ī Ušēdar [hcˀlk’ y ˀwšytl]
hazārag ī Ušēdarān [hcˀlk’ y ˀwšytlˀn]
(تنجیم)
هزارۀ اوشیدر، هزارۀ اوشیدران: هزارۀ دلو
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: اوشیدر اولین فرزند نازادۀ زردشت است که در آغاز هزارۀ دلو زاده خواهد شد و تا پایان آن هزاره حکمرانی خواهد کرد؛ به همین، خاطر، نام دیگر هزارۀ دلو، هزارۀ اوشیدر است.
ریشه شناسی: (برای بررسی ریشه شناختی جزء اول این ترکیب رک. hazārag). واژۀ Ušēdar وام گرفته از واژۀ اوستایی Uxšiiat̰.ərəta- می‌باشد که مرکب است از: Uxšiiat̰- از ریشۀ vaxš- «رشد کردن، افزودن» و ərəta- «عدل، داد» (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۳۴۹-۳۵۰) که رویهم رفته به معنی «داد-گستر» است؛ اوستایی: Uxšiiat̰-ərəta- (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۳۸۴)؛ فارسی میانه: Hūšēdar [hwšytl], Hušēdarān [hwšytlˀn] (بهار، ۱۳۴۵: ۷۲)؛ Hušētar [hwšytl] (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ پازند: Hušēδar (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ فارسی نو: هزارۀ هوشیدر.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

• • §§

hazārag ī Ušēdarmāh [hcˀlk’ y ˀwšytlmˀh]
hazārag ī Ušēsarmāh [hcˀlk’ y ˀwšyslmˀh]
(تنجیم)
هزارۀ اوشیدرماه: هزارۀ ماهی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: اوشیدرماه، دومین فرزند نازادۀ زردشت است که در آغاز هزارۀ ماهی زاده خواهد شد و تا پایان آن هزاره حکمرانی خواهد کرد؛ به همین خاطر، نام دیگر هزارۀ ماهی، هزارۀ اوشیدرماه است. مطابق بندهشن (۳۳: ۳۸)، نام دیگر این هزارۀ hazārag ī Ušēsarmāh است.
ریشه شناسی: (برای بررسی ریشه شناختی جزء اول این ترکیب رک. hazārag). واژۀ Ušēdarmāh وام گرفته از واژۀ اوستایی Uxšiiat̰.nəmah- می‌باشد که مرکب است از: Uxšiiat̰- از ریشۀ vaxš- «رشد کردن، افزودن» و nəmah- «نماز، ستایش» (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۱۰۶۹) که رویهم رفته به معنی «نماز-گستر» است؛ اوستایی: Uxšiiat̰-nəmah- (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۳۸۴)؛ فارسی میانه: Hušētarmāh [hwšytlmˀh] (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ Hušēdarmāh, Hōšīdarmāh (بهار، ۱۳۴۵: ۷۳)؛ پازند: Hušēδarmāh (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ فارسی نو: هزارۀ هوشیدرماه.

• • §§

Hōšag [hwšk’ | M hwšg | N xōša]
(اسامی بروج)
* خوشه: ششمین برج فلکی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: نام این برج به عربی «سنبله»، به لاتین «Virgo»، و نشانۀ اختصاری آن «♍» می‌باشد. ستارۀ شاخص این برج فلکی، Spica است که معادل لاتین آن و به معنی «کاکل ذرت و گندم» است. این برج فلکی، به صورت دختری تصور شده است که در طول دایرهالبروج قرار گرفته و در یک دستش خوشۀ گندم یا کاکل ذرتی است. صورت فلکی خوشه، برج ششم از دایرهالبروج است و مابین اسد (شیر) و میزان (ترازو) قرار دارد. در نجوم سنتی، ورود خورشید به این برج، برابر با آغاز ماه شهریور است.
ریشه شناسی: این واژه مرکب است از: hōš «خوش» + پسوند اسم ساز –ag «ـه»؛ سانسکریت: ṡūkaka- از ṡūka- «کاکل حبوبات» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۱۰۸۵)؛ فارسی میانه: hōšak [hwšky] «کاکل ذرت» (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۱)؛ xōšag (بهار، ۱۳۴۵: ۷۱)؛ hōšag [hwšk’] (مکنزی، ۱۳۷۳: ۹۰)؛ فارسی میانه ترفانی: hōšag [hwšg] (بویس، ۱۹۷۷: ۴۹؛ مکنزی، ۱۳۷۳: ۹۰؛ دورکین-مایسترارنست، ۲۰۰۴: ۱۹۴)؛ فارسی نو: خوشه؛ انگلیسی: Spica «کاکل ذرت» از لاتین؛ معادل انگلیسی: Virgo ؛ معادل عربی: سنبله.

• • §§

Husraw [Paz. husru]
(منازل قمر)
* هوسرو: خانه پانزدهم ماه. از ۶ درجه و ۴۰ دقیقه از میزان تا ۲۰ درجه میزان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بسامد و خوانش: این واژه بعنوان منزل قمری تنها یک بار در بندهشن آمده است. املای آن در نسخ مختلف به شرح زیر است: در K20 با املای پازند (husuru)، و در سایر نسخ با املای پازند (husru) آمده است (پاکزاد، ۲۰۰۵: ۳۶پ۴۴). خوانش پاکزاد (۲۰۰۵: ۳۶) به صورت Husraw است که در لغتنامۀ پهلوی مکنزی (۱۹۷۱: ۴۵) به معنی «معروف، خوش نام» آمده است. بهار (۱۳۷۵: ۵۹)، بهزادی (۱۳۶۸: ۵)، نیز همچون پاکزاد بدون اینکه وارد بحث پیرامون معنای این واژه شود، همین خوانش را دارند. یوستی (۱۸۶۸: ۱۲۷) و انکلساریا (۱۹۵۶: ۳۱)، این واژه را به صورت husru خوانده‌اند. در این میان تنها یوستی (۱۸۶۸: ۱۲۷) است که این واژه را به معنای «خسرو» گرفته است. سایر پژوهشگران، از اظهار نظر در مورد ریشه شناسی این واژه چشم پوشی کرده اند. به هر حال، واژه پهلوی husraw به معنی «خوش نام» دارای املای پازندِ xusrūb (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۳-۱۰۴) است، که با املای پازند این منزل قمر (husru) تفاوت دارد؛ در نتیجه، معنای این منزل قمری نمی‌تواند «خوش نام» باشد.
توضیحات: این منزل قمری معادل با پانزدهمین منزل قمر در عربی یعنی «غفر» است که شامل ستارگان (λ و κ و τ سنبله) می‌شود (بهار، ۱۳۷۵: ۵۹). نام این منزل قمری در هندی Svātí به معنی «خدا، صاحب» است و به ستارۀ Arcturus یا «سماک رامح» اشاره دارد (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۱۲۸۳).

• • §§

J
ǰastan, jah- [ystn’, yh- | Paz. jah-, jastan | Av. vah-]
(تنجیم)
* ساکن شدنِ (سیارات در بروج دوازده‌گانه)، جای گرفتن، بودن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: در بندهشن برای نشان دادن مکان و موضع سیارات درون برجها، از فعل ǰastan و andar ǰastan استفاده شده است. واژۀ ǰastan یک واژۀ نجومی به معنی «اقامت کردن، ساکن شدن» و «جای گرفتنِ سیارات در یک برج خاص» است. برای نمونه در بندهشن (۵الف: ۲) آمده است: (Tarāzūg Kēwān andar ǰast) که معنی آن چنین است: «[سیارۀ] کیوان در [برجِ] ترازو جای گرفت». از آنجا که در تنجیم، مکان کواکب در برجهای دوازده‌گانه سرنوشت جهان و جهانیان را رقم می‌زند، واژۀ ǰahišn که لفظاً به معنی «جایگیری و استقرار کواکب» است، عملاً مترادف با «زایچه» و به معنی «طالع، بخت، تقدیر، و سرنوشت» بکار رفته است. به همین ترتیب، ترکیب J̌ahišn-ayār نیز به معنی «بخت یار» آمده است.
ریشه شناسی: واژۀ ǰahišn مرکب است از: بن مضارع jah- «جای گرفتن، مستقر شدن» (سانسکریت: vas-)+ پسوند اسم معنی ساز ~išn (ـش): هندوایرانی آغازین: از ریشه *Huas- «ساکن شدن» (لوبوتسکی، ۲۰۰۹: ۱۲۳)؛ سانسکریت: vas- «ماندن، بودن، مستقر شدن، ساکن شدن» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۹۳۲)؛ اوستایی: vah- «ساکن شدن، مسکن گزیدن» (رایشلت، ۱۹۱۱: ۲۶۰؛ کلنز، ۱۹۹۵: ۵۳)؛ فارسی میانه: jastan [jstn’] «جستن، قرار گرفتن، بودن»، andar jast «داخل شد» (بهار، ۱۳۴۵: ۳۶۷-۳۶۸)؛ jastan, jah- [ystn’, yh-] «روی دادن، پدیدار شدن، قرار گرفتن» (مکنزی، ۱۹۷۱: ۴۶)؛ jahišn [yhyšn’] «اقبال، بخت» (مکنزی، ۱۹۷۱: ۴۶)؛ jastan, jah- [ystn’, yh-] «جستن؛ (مجازاً) رخ دادن، پدیدار شدن» (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۷)؛ پازند: jastan, jah- (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۷)؛ فارسی نو: جَستن؛ انگلیسی: was «بود» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۹۳۲)؛ معادل عربی: وضع، سکن.
ترکیبات:
andar ǰast «مستقر شد، ساکن شد».

• §§

در مواردی اطاعت از پیامبر، به مثابه‌ی اطاعت از خداوند شمرده شده است. مانند:
ــ «مَّن یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ…‏ هر کس از پیامبر فرمان بَرَد، در حقیقت، خدا را فرمان برده‏…» (نساء/۸۰)
آیه‌هایی که در آنها اطاعت‏ پیامبر، در ادامه‌ی اطاعت از خداوند قرار گرفته است:
ــ «قُلْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ الرَّسُول‏…‏بگو از خدا و پیامبر [او] اطاعت کنید.» (آل عمران /۳۲)
ــ «یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَا تَوَلَّوْاْ عَنْهُ وَ أَنتُمْ تَسْمَعُون‏‏. ای مؤمنان! خدا و فرستاده‌ی او را فرمان برید و از او روی برنتابید در حالی که [سخنان او را] می‏شنوید.» (انفال/۲۰) مقصود اصلی، فرمان به اطاعت از پیامبر است و فرمان به اطاعت‏ خداوند، امری مسلم است که برای یادآوری و مقدمه‌چینی آورده شده است; زیرا وجوب اطاعت از خداوند ـ همان‏طور که در بحث‏های کلامی مطرح است ـ با شناخت ولی بودن او به وسیله‌ی عقل حاصل می‏شود؛ و اثبات آن از راه ولایت، به دور می‏انجامد. پس فرمان به اطاعت‏خداوند در این آیات، ارشاد مردم به چیزی است که خود می‏دانند و بیان این حقیقت است که اطاعت از پیامبر، در ادامه‌ی اطاعت از خداوند است. شاهد بر این مطلب، اینکه در هیچ آیه‏ای فرمان به اطاعت از خداوند، به تنهایی نیامده؛ در حالی که در بسیاری از آیات، اطاعت از پیامبر، یا به صورت فرمان از سوی خداوند، در کنار دیگر واجبات آمده مانند:
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

«وَ أَقِیمُواْ الصَّلَوهَ وَ ءَاتُواْ الزَّکَوهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُون‏‏. و نماز را برپا کنید و زکات را بدهید و پیامبر [خدا] را فرمان برید تا مورد رحمت قرار گیرید.» (نور/۵۶) و یا به صورت فرمانی از زبان خود پیامبران. مانند: «…فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَ أَطِیعُون‏‏. از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید.» (آل عمران/۵۱)
معنای اطاعت از پیامبر
اکنون با توجه به معنای اطاعت که عبارت از فرمانبرداری است، اگر پیامبران از سوی خود هیچ امر و نهی‏ای نداشته باشند، به عبارت دیگر، مسؤولیتی نداشته باشند، نمی‌‌‏توان تصوری از معنای اطاعت از آنان داشت; زیرا در این صورت، ایشان صرفا واسطه در ابلاغ فرمان‌هایی هستند که از سوی خداوند صادر می‏شود و لازم می‏آید که آوردن «اطیعوا الرسول‏» در آیات، به منزله‌ی تکرار «اطیعوا الله‏» باشد؛ در حالی که هیچ نوع قرینه‏ای در کلام وجود ندارد و سخن اشخاص عادی، از این‏گونه استعارات گمراه کننده خالی است چه رسد به آیات قرآن کریم که از لحاظ فصاحت، برترین کلام است. از سوی دیگر، این مشکل در آیه‌هایی مانند: «مَّن یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ…‏ هر کس از پیامبر فرمان بَرَد، در حقیقت، خدا را فرمان برده‏…» (نساء/۸۰) و «وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ…‏ و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر آنکه به توفیق الهی از او اطاعت کنند.» (نساء/۶۴) بیش‌تر می‏شود; زیرا لازمه‌ی این سخن دراین آیات، اجازه دادن خداوند به مردم، برای اطاعت از خود او است.
تفویض کارها به پیامبر
با توجه به آن چه گذشت و نیز با توجه به آیات زیر روشن می‏شود که خداوند کارهایی را به پیامبران تفویض کرده تا با اذن او در میان مردم به آن چه صلاح آنان در آن است، فرمان دهند و مردم نیز لازم است از ایشان اطاعت کنند.
این آیه‌ها، برخی فرمان‌های پیامبران را به اقوام خود نقل می‏کنند. مانند فرمان موسی به هارون که از او می‏خواهد در میان مردم بماند و آنان را به سوی صلاح پیش ببرد «… وَ قَالَ مُوسی‏ لِأَخِیهِ هَرُونَ اخْلُفْنی فی قَوْمِی وَ أَصْلِح‏… و موسی [هنگام رفتن به کوه سینا] به برادرش هارون گفت: «در میان قوم من جانشینم باش، و [کار آنان را] اصلاح کن» (اعراف/۱۴۲).
آیه‌ دیگری مانند: فرمان هارون به مردم «…وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمَانُ فَاتَّبِعُونی وَ أَطِیعُواْ أَمْرِی‏‏. و پروردگار شما [خدای‏] رحمان است، پس مرا پیروی کنید و فرمان مرا پذیرا باشید.» (طه/۹۰).
عتاب موسی به هارون: «…أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی.‏آیا نافرمانی مرا کرده‏ای؟»، همچنین آنجا که خداوند مؤمنان را از مخالفت کردن با دستورهای پیامبر بر حذر می‏دارد:
«… فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یخَُالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِیبهَُمْ فِتْنَهٌ أَوْ یُصِیبهَُمْ عَذَابٌ أَلِیم‏‏. پس کسانی که از فرمان او تمرّد می‏کنند بترسند که مبادا بلایی به آنها رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند.» (نور/۶۳)
همچنین است آیه‌هایی که در آنها، پیامبران نخست قوم خود را به عبادت خداوند و تقوای الهی که به رعایت احکام نازل شده از سوی او به دست می‏آید فرا می‏خوانند و سپس به اطاعت از خود دعوت می‏کنند. مانند: «قَالَ یَاقَوْمِ إِنی‏ِ لَکمُ‏ْ نَذِیرٌ مُّبِین‏. [نوح‏] گفت: «ای قوم! من شما را هشدار دهنده‏ای آشکارم.‏» (نوح/۲) «أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُون‏‏. که خدا را بپرستید و از او پروا دارید و مرا فرمان برید.» (نوح/۳).
آیه دیگر: « وَ مَا ءَاتَیکُم‏ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نهَََیکُم‏ عَنْهُ فَانتَهُواْ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَاب. و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، بازایستید و از خدا پروا بدارید که خدا سخت ‏کیفر است.»‏ (حشر/۷)
محدوده‌ی اطاعت از پیامبر
از مسائلی که درباره اطاعت از پیامبر مطرح است، محدوده ای است که بر مؤمنان لازم است در آن محدوده، مطیع ایشان باشند. آیاتی که درباره‌ی این مساله هست، اطاعت از پیامبر را در سطح اطاعت از خداوند می‏دانند؛ و نه در این آیات و نه در آیات دیگر، حد خاصی برای آن معرفی نشده؛ و از آنجا که اطاعت از خداوند، مطلق است و برای آن نمی‌‌‏توان حدی تصور کرد، اطاعت از پیامبر نیز از همین اطلاق برخوردار است.
از این رو، برخی از مفسران و کسانی که به گونه‏ای از آیه: «یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلی الْأَمْرِ مِنکمُ‏ْ… ای مؤمنان! خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید‏» (نساء/۵۹) بحث کرده‌اند، چون اطاعت از «اولی الامر» نیز مطلق است، درصدد تبیین عصمت آنان برآمده‏اند; زیرا اطاعت مطلق از هیچ‏کس را بدون عصمت روا نمی‌‌‏دانند.^[۲]
شبهات درباره‌ی اطاعت از پیامبر
شبهاتی درباره اطاعت از پیامبران مطرح شده که دسته‏ای از آنها مربوط به مساله دین به‏ طور مطلق و نقش آن در زندگی مردم است و برخی دیگر، بویژه به دین اسلام مربوط می‏شود. هر چند بحث درباره‌ی قسمت اول، از موضوع این نوشته، خارج است و خود نیاز به تحقیقی جداگانه دارد، ولی از آنجا که قرآن کریم، هم به بحث درباره‌ی دیگر انبیا پرداخته و هم مباحث کلی پیرامون دین را مطرح کرده، با بحث درباره‌ی قسمت دوم، تا حدودی مباحث قسمت اول نیز تبیین می‏شود.
برخی با استناد به آیه‌هایی از قرآن کریم، بر عدم ارتباط دین با زندگی روزانه‌ی مردم و عدم تسلط پیامبر بر جامعه‌ی مؤمنان استدلال کرده‌اند و ایشان را فقط رسولی از سوی خداوند معرفی کرده‌اند که مامور ابلاغ پیامی در باره مبدا و معاد است و دین را نیز امری که فقط به این دو می‏پردازد، تفسیر کرده‌اند. از این رو، رهبری اجتماع و دخالت در اموری را که مربوط به امور شخصی افراد است از حوزه‌ی وظیفه ایشان خارج دانسته‏اند. در اینجا به بحث درباره‌ی آیه‌هایی می‏پردازیم که با آنها بر اختصاص وظیفه‌ی پیامبر به امور غیر اجتماعی استدلال شده است.
نفی دخالت پیامبر در امور مردم
یکی از آیه‌هایی که با آنها برای نفی امور از پیامبر استدلال شده، ‏این است:
«لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شی‏ْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیهِْمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُون‏. هیچ یک از این کارها در اختیار تو نیست یا [خدا] بر آنان می‏بخشاید یا عذاب‌شان می‏کند؛ زیرا آنان ستمکارند.‏» (آل عمران/۱۲۸)
همان‏طور که از سیاق آیات دیگر معلوم است و مفسران نیز بیان کرده‌اند،^[۳] این آیه مربوط به شکست مسلمانان در جنگ احد است و آن چیزی که از پیامبر نفی گردیده، شکست در این جنگ و پیروزی در جنگ بدر است. آیه می‏خواهد بگوید که آن نصرت، از سوی خداوند بود و این شکست نیز ربطی به پیامبر ندارد; و شاهد این مطلب، آیات بعد است که در جواب شک مسلمانان در اینکه آیا آنها از موقعیتی برخوردارند، خداوند همه امور را به خود اختصاص می‏دهد: «… قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کلَُّهُ لله‏… ‏ بگو همه‌ی کارها به دست خداست.» (آل عمران /۱۵۴) با این حال، اگر آیه را مطلق و مربوط به همه‌ی امور بدانیم، باز هم برای استدلال بر مطلوب کفایت نمی‌‌‏کند; زیرا تکلیف این آیه چه می‌شود: «… وَ مَا ءَاتَیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نهَیکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا. و آنچه را فرستاده [او] به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را باز داشت، پرهیز کنید.» (حشر/۷)
گذشته از آن، امر در این آیه، مانند هدایت ‏است که خداوند آن را در برخی آیات، از پیامبرش نفی می‏کند: «إِنَّکَ لاتهَْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لیکِنَّ اللَّهَ یهَْدِی مَن یَشَاء. در حقیقت، تو هر که را دوست داری نمی‏توانی راهنمایی کنی، لیکن خداست که هر که را بخواهد راهنمایی می‏کند» (قصص/۵۶). «وَ مَا أَنتَ بهَِادِی الْعُمْی عَن ضَلَالَتِهِم.‏ و راهبر کوران [و بازگرداننده‏] از گمراهی‏شان نیستی.» (نمل/۸۱) و در آیه‌هایی دیگر، هدایت را به او نسبت می‏دهد: «…إِنَّکَ لَتهَْدِی إِلی‏ صِرَاطٍ مُّسْتَقِیم‏.‏ به راستی که تو بخوبی به راه راست هدایت می‏کنی.» (شوری/۵۲) آیه ۷ از سوره‌ی حشر و نیز در آیه ۱۵۹ آل عمران: «…وَ شَاوِرْهُمْ فی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلی اللَّهِ… و در کار [ها] با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن…‏»، امر را به پیامبر نسبت می‏دهند در حالی که در آیه‌هایی دیگر، امر را مخصوص به خود می‏داند:
«… قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کلَُّهُ لله‏… ‏ بگو همه‌ی کارها به دست خداست.» (آل عمران /۱۵۴) «… بَل لِّلَّهِ الْأَمْرُ جَمِیعًا… بلکه همه امور بستگی به خدا دارد.» (رعد/۳۱) و در آیه مورد بحث، آن را از پیامبر نفی می‏کند. این در حقیقت، از آن روست که قرآن کریم همه چیز را در اختیار خداوند می‏داند و اوست که اگر بخواهد، چیزی را به کسی و از جمله، پیامبرانش می‏بخشد و هرگاه توهم شود که شخصی مستقلا صاحب چیزی است، آن را از همه نفی کرده و به خود نسبت می‏دهد; همان‏طور که در این آیه مشاهده می‏کنیم: «… وَ مَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لَیکِنَّ اللَّهَ رَمَی’…‏ و چون [تیر سوی آنان‏] افکندی، تو نیفکندی، بلکه خدا افکند….‏» (انفال/۱۷)
حافظ، وکیل، مسلط، جبار نبودن پیامبر
آیات دیگری که درباره‌ی ارتباط نداشتن رسالت پیامبر با امور اجتماعی به آنها استدلال شده، آیه‌هایی است که تسلط و جبار بودن یا حافظ بودن و وکیل بودن پیامبر نسبت به مردم را نفی می‏کنند. در مورد اول، دو آیه در قرآن کریم آمده که در یکی سیطره‌ی پیامبر بر مردم نفی شده و در دیگری، جبار بودن ایشان: «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَکِّر.» «لَّسْتَ عَلَیْهِم بِمُصَیْطِر. پس تذکّر ده که تو فقط تذکّر دهنده‏ای.» بر آنان سیطره‌ای نداری.» (غاشیه/ ۲۱ و ۲۲)
«نحَّْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَقُولُونَ وَ مَا أَنتَ عَلَیهِْم بجَِبَّار. ما به آنچه می‏گویند داناتریم، و تو به زور وادارنده‌ی آنان نیستی…‏» (ق/۴۵)
این آیات، هر دو در سوره‌های مکی است؛ و همان‏ طور که از سیاق آیه‌های قبل و بعد آنها بر می‌آید، مربوط به امر هدایت و ایمان هستند; زیرا مخاطب آنها مشرکانند. از این رو، خداوند در این دو آیه می‏خواهد اجباری بودن هدایت را نفی کند و به پیامبرش می‏گوید: «با زور نمی‌‌‏توانی آنان را هدایت کنی»; زیرا دراین امر، من تو را مسلط بر آنان قرار نداده‏ام; چون سنت الهی بر این قرار گرفته که مردم، با اختیار خود هدایت را بپذیرند و اگر قرار بود کسی به اجبار هدایت ‏شود، خداوند، خود می‏توانست همه را مؤمن کند: «وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لاََمَنَ مَن فی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا… و اگر پروردگار تو می‏خواست، قطعاً هر که در زمین است، همه‌ی آنها ایمان می‏آوردند…» (یونس/۹۹)
از سوی دیگر، اگر این آیات را شامل امور اجتماعی بدانیم و خطاب آنها را شامل مؤمنان در مدینه نیز بگیریم، آنچه این آیات از پیامبر نفی می‏کنند، صفت زورگویی و تسلط با زور است؛ و چنین اوصافی حتی در صورت قائل شدن به حاکمیت ‏سیاسی پیامبراکرم، از ایشان منتفی است; زیرا حکومت ایشان، مبتنی بر حق و مداراست‏: «فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِک‏…پس به [برکتِ‏] رحمت الهی، با آنان نرمخو [و پُر مِهر] شدی، و اگر تندخو و سختدل بودی، قطعاً از پیرامون تو پراکنده می‏شدند…» (آل عمران/۱۵۹) نه بر اساس زورگویی؛ که خداوند آن را در مقابل حکومت پیامبران معرفی می‏کند: «وَ تِلْکَ عَادٌ جَحَدُواْ بَِایَاتِ رَبهِِّمْ وَ عَصَوْاْ رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُواْ أَمْرَ کلُ‏ِّ جَبَّارٍ عَنِید. و این، [قوم‏] عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند، و فرستادگانش را نافرمانی نمودند، و به دنبال فرمانِ هر زورگوی ستیزه‏جوی رفتند.» (هود/۵۹)
اما آیه‌هایی که وکیل و حفیظ بودن را از پیامبر نفی می‏کنند، با آیات قبل، در این جهت که مختص به هدایتند و در باره‌ی مشرکان نازل شده‏اند، یکسانند. آیه‌های زیر، جامع هر دو عنوان است: «اتَّبِعْ مَا أُوحِی إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ لاإِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشرِْکِین‏. از آنچه از پروردگارت به تو وحی شده پیروی کن. هیچ معبودی جز او نیست، و از مشرکان روی بگردان.» (انعام/۱۰۶) «وَ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَکُوا وَ مَا جَعَلْنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظًا وَ مَا أَنتَ عَلَیهِْم بِوَکِیل‏. و اگر خدا می‏خواست آنان شرک نمی‏آوردند، و ما تو را بر ایشان نگهبان نکرده‏ایم، و تو وکیل آنان نیستی.» (انعام/۱۰۷)
از این رو، هر چند این آیات، مسؤولیت ‏حفاظت و وکالت را از دوش پیامبر بر می‏دارند، ولی خطاب آیه در این مورد، متوجه مشرکان است. علامه طباطبایی در این باره می‏فرماید:
«این کلام خداوند: و ما جعلناک علیهم حفیظا و ما انت علیهم بوکیل‏» همچون قسمت‏های قبل آیه، برای دلداری پیامبر و آرامش نفس اوست و گویا از «حفیظ‏»، کسی اراده شده که اداره‌ی امور و جور مردم، مثل زنده بودن، رشد، رزق وغیره را بر عهده دارد و از «وکیل‏»، کسی که موظف به اداره‌ی کارهای موکل‏عنه است تا بدین وسیله، نفع‌هایی را که او در معرض آن است، برایش کسب و ضررها را از او دور کند. پس معنای آیه به ‏طور خلاصه این است که نه امور تکوینی مشرکان و نه امور حیات دینی آنان، هیچ‏کدام بر عهده‌ی تو نیست تا رد دعوت تو و عدم قبول آن از سوی آنان، تو را محزون کند.»^[۴]
انحصار وظیفه‌ی پیامبر در بشارت و هشدار دادن
در زمینه‌ی نفی وظیفه‌ی پیامبر برای دخالت در امور اجتماعی، به آیه‌هایی استدلال شده که ایشان را انحصارا نذیر یا نذیر و بشیر می‏خوانند: «إِنْ أَنتَ إِلَّا نَذِیر. تو جز هشدار دهنده‏ای [بیش‏] نیستی.» (فاطر/۲۳) « إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ لِّقَوْمٍ یُؤْمِنُون. ‏ من جز هشدار ‏دهنده و بشارتگر برای گروهی که ایمان می‏آورند، نیستم.» (اعراف/۱۸۸) طبق این آیه‌ها، پیامبران وظیفه‏ای جز هشدار و نوید دادن به مردم ندارند و اطاعت از ایشان نیز در همین حیطه است و ربطی به امور اجتماعی ندارد. با بررسی آیه‌هایی که دارای چنین محتوایی است، مشخص می‏شود که همه‌ی آنها در برابر کافران و مشرکان جهت‏گیری می‏کنند؛ چه آیه‌هایی که در آغاز بعثت پیامبر و چه آیه‌هایی که در مدینه و پس از هجرت نازل گردیده‌ است. مانند:
«یَأَهْلَ الْکِتَابِ قَدْ جَاءَکُمْ رَسُولُنَا یُبَینِ‏ُّ لَکُمْ عَلی’‏ فَتْرَهٍ مِّنَ الرُّسُلِ أَن تَقُولُواْ مَا جَاءَنَا مِن بَشِیرٍ وَ لانَذِیرٍ فَقَدْ جَاءَکُم بَشِیرٌ وَ نَذِیرٌ وَ اللَّهُ عَلی‏ کلُ‏ِّ شی‏ْءٍ قَدِیر. ای اهل کتاب! پیامبر ما به سوی شما آمده که در دوران فترت رسولان [حقایق را] برای شما بیان می‏کند، تا مبادا [روز قیامت‏] بگویید برای ما بشارتگر و هشدار دهنده‏ای نیامد. پس قطعاً برای شما بشارتگر و هشداردهنده‏ای آمده است. و خدا بر هر چیزی تواناست.» (مائده/۱۹)
این مطلب درباره‌ی همه پیامبران عمومیت دارد که وظیفه‌ی ابتدایی آنان هشدار و سپس بشارت دادن بوده است. از اینجا این مطلب آشکار می‏شود که وظیفه‌ی پیامبران‌ـ همان ‏طور که راه منطقی آن نیز همین‏گونه است و ترتیب نزول آیات قرآن کریم نیز بر آن دلالت دارد ـ دارای مراحل مختلفی بوده است. در آغاز بعثت، هنگامی که هنوز یاوری نداشته‏اند، جز هشدار و بشارت دادن کاری نمی‌‌‏توانسته‏اند انجام دهند; زیرا مخاطبی جز کافران و مشرکان نداشته‏اند. هر چند این وظیفه تا پایان رسالت، یعنی تا هنگامی که در محدوده‌ی جغرافیایی رسالت آنان افراد غیر مؤمن وجود داشتند، بر عهده ایشان بوده، اما این آیات نمی‌‌‏توانند درباره‌ی وظیفه‌ی آنان در برابر مؤمنان، مطلبی را مشخص کند; زیرا در وضعیت جدید، مخاطبان به‏طور کلی متفاوت هستند.
با دقت در آیات قرآن کریم، پی می‏بریم که وظیفه‌ی هشدار و نوید دادن پیامبران تا مرحله‌ی ایمان است و از آن به بعد، وظایف مهم دیگری، هم بر عهده‌ی آنان و هم بر عهده‌ی پیروان‌شان گذاشته می‏شود. در آیات ۸ به بعد از سوره‌ی فتح، این مطلب بخوبی آشکار است. خداوند، نخست وظیفه‌ی شهادت، نوید و هشدار دادن پیامبر را بیان می‏کند و غایت آن را ایمان مردم به خداوند و رسول او و سپس یاری و تعظیم او قرار می‏دهد و سپس بیعت کنندگان با پیامبر را بیعت کنندگان با خداوند معرفی می‏کند و به مدح کسانی که به پیمان خویش وفادارند و هیچ‏گاه مخالفت ‏با پیامبر را روا نمی‌‏دارند و نیز به سرزنش تخلف کنندگان می‏پردازد.
از این رو، گوش به فرمان پیامبر بودن، پس از مرحله‌ی ایمان است و انذار و بشارت، مربوط به مرحله‌ی قبل از آن. شاهد بر این مطلب، اینکه همه‌ی آیه‌هایی که سخن از جهاد و اطاعت و عدم مخالفت ‏با پیامبر می‏گویند، آیه‌هایی مدنی و مربوط به جامعه‌ی اسلامی و مخاطبان آن، مؤمنان هستند.
پرسشی که در اینجا می‏ماند، پیرامون آیه‌هایی است که وظیفه‌ی پیامبر را منحصر در هشدار یا بشارت دادن می‏دانند. در پاسخ، نخست ‏باید گفت که حصر دو گونه است: حصر حقیقی و حصر اضافی. حصر اضافی در مواردی به کار می‏رود که چیزی را نسبت ‏به اوضاعی خاص ‏با چیز دیگری می‏سنجیم که در این صورت، حصر نیز مختص به همان مورد می‏شود و موارد دیگر را در بر نمی‌‏گیرد; اما حصر حقیقی، بر خلاف آن، شامل همه‌ی شرایط و همه‌ی چیزها می‏شود. با دقت در آیه: «وَ مَا أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکلُُونَ الطَّعَامَ وَ یَمْشُونَ فی الْأَسْوَاقِ. و پیش از تو، پیامبران [خود] را نفرستادیم جز اینکه آنان [نیز] غذا می‏خوردند و در بازارها راه می‏رفتند…‏» (فرقان/۲۰) معنای حصر اضافی روشن می‏شود; زیرا اگر حصر حقیقی باشد، کار پیامبر فقط خوردن و راه رفتن در بازار است؛ در حالی که با نظری اجمالی به آیات بعد، در می‏یابیم که این حصر، در پاسخ به این ایراد مشرکان بر پیامبر وارد شده که چرا بر ما فرشته‏ای نازل نشده است.
از این رو، وقتی به آیات قبل و بعد ـ در مواردی که انحصار وظیفه پیامبران در هشدار و نوید دادن را می‏رساند ـ مراجعه کنیم، می‏بینیم همه‌ی این حصرها در برابر درخواست‏های نابجای کافران و مشرکان بوده که از پیامبر می‏خواستند زمان قیامت را برای آنان مشخص کند یا عذاب را بر آنان نازل کند و یا اینکه چرا گنج ‏بر پیامبر فرود نمی‌‏آید و فرشته‏ای به همراه ندارد:
«فَلَعَلَّکَ تَارِکُ بَعْضَ مَا یُوحَی إِلَیْکَ وَ ضَائقُ بِهِ صَدْرُکَ أَن یَقُولُواْ لَوْ لَا أُنزِلَ عَلَیْهِ کَنزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّمَا أَنتَ نَذِیرٌ وَ اللَّهُ عَلی’‏ کلُ‏ِّ شی‏ْءٍ وَکِیل. و مبادا برخی از آنچه را که به سویت وحی می‏شود ترک گویی و سینه‏ات به آن تنگ گردد که می‏گویند: «چرا گنجی بر او فرو فرستاده نشده یا فرشته‏ای با او نیامده است؟» تو فقط هشدار دهنده‏ای، و خدا بر هر چیزی نگهبان است.‏‏» (هود/۱۲)
این آیه و مانند آن، هیچ گاه در صدد حصر وظایف واقعی پیامبر در این امور نبوده‏اند. دلیل دیگر بر اضافی بودن حصر در این موارد، اختلاف وظایف پیامبر است. در آیه‌هایی که در آنها حصر وجود دارد و همچنین در همه‌ی آیه‌هایی که در باره‌ی وظایف ایشان سخن گفته‏اند، به گونه‏ای که بعضی از آنها تنها پیامبر را نذیر می‏دانند و بعضی، نذیر و بشیر و برخی دیگر، که در آنها نیازی به حصر نبوده، این وظایف را به تفصیل بیان کرده‌اند:
«یَأَیهَُّا النَّبی‏ُّ إِنَّا أَرْسَلْنَکَ شَهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِیرًا.» «وَ دَاعِیًا إِلی اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرَاجًا مُّنِیرًا. ای پیامبر! ما تو را گواه و بشارتگر و هشدار دهنده فرستادیم؛ و دعوت‏کننده به سوی خدا به فرمان او، و چراغی تابناک.» (احزاب/۴۵ و۴۶)
۲ ـ آیه‌هایی که ولایت پیامبر و اولویت ایشان نسبت‏ به مؤمنان را مطرح می‏کنند
کلمه‌ی ولایت، همواره مقارن با نوعی تسلط بر امور فردی یا اجتماعی است. از این رو، در اینجا در چارچوب آیه‌هایی که ولایت پیامبر را مطرح می‏کنند، به بررسی محدوده‌ی ولایت پیامبر اکرم می‏پردازیم.
از گذشته، کسانی که درباره‌ی ولایت پیامبر با نگرش حاکمیت ایشان بر امور، بحث کرده‌اند، وجوه گوناگونی را برای محدوده‌ی آن مطرح کرده‌اند که محدودترین آنها اختصاص آن به امور اجتماعی و شخصی است; ولی اخیرا با برداشتی خاص از معنای ولایت و نگرشی منفی درباره‌ی دخالت انبیا در امور اجتماعی، بحث‏هایی درباره‌ی اختصاص ولایت پیامبر به افرادی که خود توانایی اداره‌ی امور خویش را ندارند، مانند کودکان و دیوانگان، مطرح شده و آنگاه که بر طبق آیه: «النَّبی‏ُّ أَوْلی‏ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِم… پیامبر به مؤمنان از خودشان به یکدیگر نزدیک‌تر است‏…‏‏» (احزاب/۶)
در مورد ولایت تشریعی پیامبر اکرم و برای روشن شدن معنای آن، توجه به این نکته ضروری است که وقتی درباره‌ی ولایت تشریعی پیامبر سخن می‏گوییم، مقصود، قانون‏گذاری و اداره‌ی امور اجتماع است؛ و این همان بحث از امارت و ضرورت وجود امیر برای اجتماع است که ممکن است ‏با انتخاب مردم تحقق یابد یا همچون حکومت‏های دیکتاتوری، با زور و یا به انتصاب از سوی خداوند باشد که در همه موارد، حاکمیت و ولایت‏ بر مردم، از سوی شخص حاکم وجود دارد; زیرا حتی در آنجا که مردم شخصی را برای اداره‌ی امور خویش بر می‏گزینند، او برای اداره‌ی اجتماع، مجبور به وضع قوانین، اجرای آنها و مجازات تجاوزگران است؛ و حتی در بسیاری امور شخصی افراد نیز دخالت می‏کند که شاید آنان راضی به آن نباشند. بنابراین، قبول ضرورت حکومت ‏برای جامعه با قبول نحوه‏ای از ولایت ‏برای حاکم نسبت ‏به امور جامعه ملازم است.
در باره‌ی آیه: «النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم‏»، ظهور آیه بر این دلالت دارد که پیامبر نسبت ‏به خود مؤمنان اولویت دارد نه نسبت ‏به ولایت مؤمنان. معنای اولویت پیامبر نسبت ‏به آنان، تقدم رتبی در کارهای‌شان است که اگر در موردی پیامبر تصمیمی گرفت، حتی اگر مربوط به امور شخصی آنان باشد، دیگر نوبت ‏به خودشان نمی‌‏رسد که بخواهند در آن باره، نظری داشته باشند; ولی اگر پیامبر نظری نداشت ـ همان‏طور که در بیش‌تر امور که به ‏طور صحیح به دست مؤمنان اداره می‏شود ـ خود آنان به رتق و فتق امور مشغول می‏شوند. این مطلب از این آیه استفاده می‌شود: «وَ مَا کاَنَ لِمُؤْمِنٍ وَ لامُؤْمِنَهٍ إِذَا قَضی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْرًا أَن یَکُونَ لهَُمُ الخِْیرََهُ مِنْ أَمْرِهِمْ… و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستاده‏اش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد.‏» (احزاب/۳۶)؛ زیرا شان نزول این آیه شریفه، دخالت و حکم پیامبر در یک امر شخصی، یعنی ازدواج زینب بنت جحش، برای برطرف کردن یک سنت اجتماعی غلط بود و اولویت پیامبر را، هم در امور شخصی مؤمنان و هم در امور اجتماعی آنان بیان می‏کند.